Niet te geloven - recensie met overdenkingen van Rereformed

[Rereformed]

(Hoofdstuk 6: Lijdensverhaal en verrijzenis, vervolg)

Het proces

In deze paragraaf blinkt Van Peer uit in helderheid. Natuurlijk kan men hier opmerken dat dit uitputtend door Joodse en christelijke critici uiteengezet is en men het in vele boeken over de evangeliën kan nalezen.

Om te beginnen kan iedere leek die het evangelieverhaal leest al zo zijn twijfels krijgen door op te merken dat een rechtszaak op de pesachmaal avond onmogelijk is. En nog erger: hier wordt verteld wat er woordelijk tijdens het verhoor werd gezegd, terwijl niemand van Jezus’ volgelingen erbij was. Marcus laat horen dat de leden van het sanhedrin unaniem van mening waren dat Jezus de doodstraf verdiende, en dus kan men één van die personen moeilijk laten opdraven als latere bronnen voor het christelijke verhaal. De evangelieschrijver schrijft hier als een alleswetende romanschrijver die eenvoudig alles uit zijn eigen duim verzint. Hetzelfde kan gezegd worden van Jezus’ gebed in Gethsemane, of het verhaal van de verzoeking in de woestijn.

Maar het fictiefst is het oordeel dat vervolgens wordt uitgesproken. Jezus werd volgens het verhaal veroordeeld wegens godslastering, maar dat is technisch onjuist. Daarvoor had Jezus de naam van God lasterend moeten gebruiken.

Dit is inderdaad een zo opvallende miskleun dat ik er vroeger als gelovige mee in de knoop zat. Als roman komt het verhaal hier tot een hoogtepunt. De hogepriester vraagt aan Jezus: ”Bent u de messias, de zoon van de gezegende?” (Mc. 16:61). Waarop Jezus antwoordt: ”Dat ben ik, en u zult de Zoon des Mensen aan de rechterhand van de Machtige zien zitten en hem zien komen op de wolken van de hemel”. (Jezus geeft hier een verwijzing naar de passage in het boek Daniël, die door de schriftgeleerden werd uitgelegd als een tekst die slaat op de komst van de messias, waarna Mensenzoon - hetgeen eenvoudig ”een mens” betekent - een benaming/titel werd voor de Messias). Voor de hogepriester is dit zulke vreselijke godslastering dat hij zijn kleren scheurt. En ieder lid van het sanhedrin is van oordeel dat Jezus de doodstraf verdient. Maar wat Jezus hier uitspreekt is enkel zeggen dat hij de messias is. Dat is niet strafbaar, noch godslastering. Het ongerijmde van dit verhaal wordt nog onderstreept doordat de Torah ondubbelzinnig is over wat er in geval van godslastering gedaan moet worden: ”Wie de naam van Jahweh vervloekt, moet ter dood gebracht worden: heel de gemeenschap moet hem stenigen.” (Lev. 24:16) Het verhaal van de steniging van Stefanus in Handelingen laat zien dat zoiets blijkbaar gedaan kon worden zonder de Romeinen ermee te vermoeien. Dat Jezus dus vervolgens naar Pilatus gestuurd wordt lijkt ook een vondst van een romanschrijver die niet geheel thuis is in de gang van zaken.

Maar ook het verhoor door Pilatus is een farce.

Werkelijk niets van wat de evangelies over het verhoor en het proces melden, is historisch plausibel.

Vele zaken kunnen hierbij opgenoemd worden, maar interessant is dit detail in het evangelieverhaal waar Van Peer op wijst:

Maar er is ook nog een klein, veelzeggend detail in dit verslag: ’Pilatus vroeg hen: ”Wat zal ik dan doen met Jezus, die Christus genoemd wordt?”(Mt. 27:22). Hier verraadt de tekst zichzelf als een anachronisme. Omdat Jezus tijdens zijn hele leven nooit, niet één keer, ’Christus’ genoemd werd.

Toch moet worden opgemerkt dat indien men het verhaal op geloofwaardigheid wil schatten, men daarvoor in de eerste plaats de oudste bron moet raadplegen. Het oudste evangelie (Marcus) laat Pilatus zeggen ”Wat wilt u dan dat ik doe met die man die u de koning van de Joden noemt?”, oftewel hier geeft hij er blijk van dat hij eenvoudig wat opgevangen heeft waar het om gaat en als Romein denkt. Ook liet Pilatus een bordje met opschrift ”De koning van de Joden” op het kruis van Jezus spijkeren. Het enige wat men uit de tekst van Matteüs kan concluderen is (opnieuw) dat hij een latere schrijver is.


De geseling en de kruisiging

Aan hoe geseling (die in de evangeliën met één zin wordt vermeld) en kruisiging in de Romeinse tijd uitgevoerd werd, besteedt Van Peer wel liefst 12 pagina’s. Het lezen ervan is voor mij een bijna onmogelijke opgave, zoals ooit eerder de Mel Gibson film over de passie van Jezus onmogelijk was om naar te gaan kijken. Aan de martelingen en stromen van bloed komt geen eind. Ik krijg exact hetzelfde gevoel als ooit dertien jaar geleden: ”De film heeft geen enkele relatie met de werkelijkheid, want in werkelijkheid zou een mens na tien minuten Mel-Gibson-film al bewusteloos of morsdood zijn. Maar in de film gaat het martelen en verwonden wel twee uur lang door.”
De beschrijving die ik onder ogen krijg van Van Peer komt zo ongeveer overeen met wat men in die film kan bekijken.

Er vlogen in een Romeinse geseling flarden vlees letterlijk in het rond. De hele achterzijde van het lichaam werd tot een bloederige pulp geslagen, tot die eruit zag als gemalen vlees.

Ik concludeer na een bladzijde of tien dat indien de werkelijkheid van geseling en kruisiging overeenkomstig deze beschrijvingen is, we de woorden die Jezus zogenaamd aan het kruis uitsprak wel mogen vergeten: uit die bloederige massa die daar hangt, waar nog enkele repen huid omheen zit, komt geen woord meer.

Ik vraag me steeds af waarom Van Peer aan deze beschrijving van geseling en kruisiging twaalf bladzijden schenkt. Uiteraard wil hij duidelijk maken dat alle christelijke beeldende kunst de afschrikwekkendheid ervan nooit heeft uitgebeeld:

In de schilderkunst is nauwelijks sprake van een mishandelde Jezus. Zijn gezicht is altijd intact. Afgezien van een spatje bloed hier en daar zou je niet denken dat deze man zwaar mishandeld is.

Maar heeft Van Peer in zijn hele boek niet telkens opgemerkt hoe hij juist zo geniet van de evangelies als mooie verhalen? Hoe ’oneindig mooi’ wordt het passieverhaal als je het afgrijslijke ervan bedekt. Waarom moet op dit punt juist de realiteit van marteling en doodstraf in de ijzertijd pagina’s lang ingewreven worden?

Maar goed, na twaalf pagina’s kijkt de lezer de rest van het leven met een hoop opperste verbazing naar alle gouden en zilveren kruisjes die men om de nek van menigeen om zich heen ziet hangen als mooie versiering.

Op de laatste pagina van de beschrijving van horror komt Van Peer weer terug op zijn lievelingsbezigheid vliegen met een vliegenmepper dood te slaan, het aanwijzen van sprookjesingrediënten in het verhaal: ”Een van de soldaten doorstak zijn zijde met een lans; terstond kwam er bloed en water uit”:

Andermaal een medische blunder: uit een dood lichaam komt geen bloed.

De zonsverduistering die wordt vermeld is ”verhaaltechnisch weer goed bekeken”, maar ongeloofwaardig, evenals het scheuren van het voorhangsel van de tempel dat exact op hetzelfde moment gebeurt als het sterven van Jezus: zoiets zou een ooggetuige nooit kunnen zien aangezien de twee plaatsen te ver van elkaar verwijderd zijn.
Merkwaardigerwijze maakt Van Peer geen opmerking over het verhaal dat het geloof van zelfs de meest geoefende goedgelovigen op de proef stelt *, waarvoor Robert Price de kop ”The March of the Zombies” bedacht heeft. Een nieuwe vondst van top fiction producer Matteüs: een aardbeving die gepaard gaat met de opwekking van een heel kerkhof heiligen, die vervolgens door Jeruzalem lopen.

* Mike Licona, een bekende christelijke (Southern Baptist) apologeet die publieke debatten voert over de verrijzenis van Jezus, werd gedwongen zijn aanstellingen als research professor op het Southern Evangelical Seminary en Coördinator voor de North American Mission Board op te geven, nadat hij in zijn boek The Resurrection of Jesus (2010) geschreven had dat "dit vreemde fragment" misschien gelezen moet worden als metaforische apocalytische beeldspraak.



De verrijzenis

Het geloof in de opstanding van Jezus verklaart Van Peer via wat in de psychologie bekend staat als de poging om cognitieve dissonantie op te heffen:

Hun leermeester is de allersmadelijkste en allergruwelijkste dood gestorven. De psychische schok die dit bij de volgelingen veroorzaakt moet hebben, was zo groot dat naar een oplossing gezocht moest worden. Een eenvoudige oplossing zou zijn geweest om toe te geven dat men zich vergist had. Maar dat kan natuurlijk moeilijk wanneer je vast geloofd hebt in die belofte van een nieuwe wereld. De oplossing die de eerste christenen hebben ontwikkeld, is die van de verrijzenis: Jezus is wel aan het kruis gestorven, maar hij is uit de dood opgestaan en leeft nog.

Vervolgens gaat hij de verschijningen bij langs, maar slaat het absoluut belangrijkste, cruciale feit over dat Marcus, het oudste evangelie, helemaal geen verschijningsverhalen van Jezus kent.
Van Peer beperkt zich door op te merken dat diverse verschijningsverhalen slechts één keer vermeld worden:

In historisch perspectief maakt dat die getuigenissen verdacht. Niet noodzakelijk fout, maar we kunnen het niet historisch controleren – gewoon omdat er geen andere vermeldingen van zijn. Zoals Lendering terecht opmerkt: ”Een bron is geen bron” (pag. 241 van zijn boek Israël verdeeld). Dat is echter niet het geval voor de ontdekking van het lege graf. Daarvoor hebben we namelijk vier aparte bronnen.

Van Peer is hier slordig in terminologie en in tellen. Hij heeft in zijn boek uiteengezet dat Matteüs en Lucas het evangelie van Marcus gekopieerd hebben. Dat zijn dus in geen geval drie aparte bronnen. Beter is het hier te spreken over één bron, namelijk Marcus. En voor de duidelijkheid nogmaals: zelfs die ene bron is geen primaire bron (informatie direct afkomstig van personen die te maken hebben met een bepaalde gebeurtenis, persoon of tijdspanne), maar een secundaire.
Van Peer heeft ook uitgelegd dat we ”met het evangelie van Johannes het verst verwijderd zijn van de historische feiten”. Dit evangelie dan een bron te noemen heeft net zo weinig pas als wanneer men het Nag Hammadi geschrift De Wijsheid van Jezus Christus een bron zou noemen voor de leringen van de opgestane Jezus.
Van Peer vergeet het evangelie van Petrus te noemen, waarvan nog een fragment is overgebleven, juist een gedeelte waar over de opstanding en leeg graf wordt gesproken. Toegegeven, op het punt dat Jezus uit de dood opstaat en geholpen wordt door engelen om overeind te blijven en naar de hemel te vliegen, leest het alsof je een stripverhaal over Spiderman leest, maar we hebben er weer een aparte bron bij! Ditmaal zijn de Romeinse soldaten die op wacht stonden er getuige van! Plus nog een centurion! En nog Joodse oudsten!
Eén bron is volgens Lendering geen bron, maar bij vijf christelijke bronnen begin je je af te vragen of je ook maar moet concluderen dat het gelijk staat aan geen bron. Want het woord 'bron' is hier gedegradeerd tot betekenisloos.

Van Peer houdt zich nog druk bezig met hoeveel vrouwen er nu getuigen van waren, hoeveel jonge mannen er in of bij het graf waren, of waren het engelen, en of Petrus en Johannes nu wel of niet naar het lege graf kwamen, waarna hij uitspreekt:

Als we deze vier bronnen, met hun verschillen en hun contradicties, samen beschouwen, dan is het geen erg sterk getuigenis te noemen. Wat natuurlijk als een paal boven water staat, is dat de kring van onmiddellijke volgelingen van Jezus sterk geloofde dat hij was verrezen. Zoveel is in de vier teksten wel duidelijk geworden. Kunnen we in hun geloof delen? Dat hangt er van af. Want er is een veel overtuigender argument om aan die verrijzenis te twijfelen. Alle verhalen daarover veronderstellen namelijk dat Jezus begraven werd na zijn dood aan het kruis. Maar die veronderstelling staat volledig haaks op de Romeinse praktijk ter zake. De lichamen van de gekruisigden liet men namelijk in de regel hangen, ter verdere afschrikking. Misschien is het wel eens voorgekomen dat een familie toestemming kreegom het lichaam van een gekruisigd familielid te begraven. Maar Jezus had helemaal geen familie in Jeruzalem.

Kijk, als men op basis hiervan meent te moeten twijfelen aan die verrijzenis, en dus vergeet op te merken dat het sterkste argument om er niet in te geloven is dat dode mensen niet levend worden, laat staan iemand die tot pulp werd vermaald, en dat zelfs als er ooggetuigeverslagen van honderd mensen van zouden bestaan, dat argument niet omver gekegeld zou zijn, is men wel heel erg verdwaald in de bijbelwetenschap of wie weet de diepste spelonken van de geschiedkundige methode.
Het wordt tijd voor Willie van Peer om de bijbel nu maar een poosje dicht doen en eens een frisse boswandeling te maken.

[Rereformed]

Hoofdstuk 7: Verhaal halen

Tot mijn verbazing doet Van Peer wat ik voorstelde en laat hij zich in het volgende hoofdstuk zien als filoloog:

Dat het Nieuwe Testament grotendeels uit verhalen bestaat, is duidelijk. De vraag is: waar komen die verhalen vandaan?

De vraag is goed, hoewel Van Peer de epistels er weer heel bekaaid laat afkomen. Laatstgenoemden heeft hij in zijn boek praktisch verwaarloosd.
Nu zou men denken dat een filoloog op dit punt gekomen een hoop interessants zou kunnen schrijven. Randel Helms, Thomas Brodie en Robert M. Price hebben een fascinerend antwoord: het zijn stuk voor stuk variaties op verhalen uit het Oude Testament, oftewel hervertellingen, een techniek die Robert M. Price een uitgroei van midrash noemt. Ook andere bronnen opzoeken uit de Hellenistische wereld is de laatste tientallen jaren bijzonder populair geworden en voortdurend verschijnen er weer boeken met nieuwe ontdekkingen, zoals dat er uit Homerus, Flavius Josephus (gebruikt door Lucas), Egypte, verhalen, inspiratie of informatie zijn komen overwaaien naar de verhalen van het Nieuwe Testament. Oftewel op basis van bekende antieke verhalen wordt een nieuw verhaal geconstrueerd.

Dit fascinerende onderwerp komen we bij Van Peer in dit hoofdstuk enkel tegen als een ertussendoortje, dat met een "overigens" het hoofdonderwerp waar hij het over heeft, onderbreekt.
Wat hij ons als filoloog vertelt is dat verhalen vanuit vier verschillende gezichtspunten, vertelperspectieven, verteld kunnen worden. Een verhaal kan geschreven worden in de ik-persoon (in de verhalen van het Nieuwe Testament enkel in Lucas 1:3-4, maar de brieven zijn bij uitstek in de ik-vorm). En dan is er het vertelperspectief in de derde persoon, in de hij-vorm, waarvan er drie varianten zijn: het verhaal wordt verteld vanuit het gezichtspunt van één van de personages in het verhaal (personale verteltrant), of door een onbekende die we niet kennen, maar alles schijnt te weten (auctoriale verteller, ook wel alwetende verteller). En deze laatste verteltrant heeft weer twee variaties: zichtbaar of onzichtbaar. De zichtbare verteller is er één die commentaar geeft op wat er gebeurt (Jane Eyre: ”Oh, romantic reader, forgive me for telling the plain truth!”).
De evangelies zijn in de derde persoon geschreven, vanuit het gezichtspunt van een alwetende verteller die meestal onzichtbaar blijft. In de literatuur wordt de alwetende verteller vaak vergeleken met de positie van God: hij weet alles, kent alles, kan alles in de openbaarheid brengen. Zo schrijft Lucas aan het eind van het verhaal dat de 12-jarige Jezus een paar dagen zoek was en uiteindelijk in de tempel gevonden werd: ”Zijn moeder bewaarde alles wat er gebeurd was in haar hart”.

Hoe komen we dit te weten? Doordat de alwetende verteller Lucas doet alsof hij toegang heeft tot haar gevoelswereld. Zo’n alwetende verteller hoeft niet te verantwoorden hoe hij dat weet.

Van Peer legt uit dat we in de meeste westerse culturen zo vertrouwd zijn met een alwetende verteller dat die als norm geldt; het is ook het standaardmodel van heel veel kinder- en jeugdliteratuur. Daarom komt het vaak niet bij ons op om te vragen hoe de schrijver iets weet, of merken we niet op hoe hij manipuleert. De verteller kan bijvoorbeeld zijn sympathie over de personages verdelen.
En juist wanneer ik het reuze interessant begin te vinden sla ik de bladzijde om, om begroet te worden door een nieuw kopje Productieve verhalen, met een lijst van zo’n vijftig boeken, het merendeel niet zo lang geleden uitgegeven, die voortborduren op het Nieuwe Testament.
Ik ben vreselijk teleurgesteld dat het filologische praatje van een expert op dat gebied niet verder kwam dan een inleiding.

Maar interessant om het volgende feit onder ogen te krijgen:

Productieve auteurs genereren navolgers en adaptaties – en daardoor generatie na generatie miljoenen lezers. Wat de evangeliën betreft leidt het tot een belangwekkende vaststelling: Marcus is zonder enige twijfel de productiefste auteur ter wereld. Zijn literaire navolgers belopen in de tienduizenden. Geen enkele andere schrijver heeft ooit zoveel adaptaties voortgebracht.

Weer een bladzijde verder gaat Van Peer over op een bespreking van de kruiswoorden, die vaak op muziek zijn gezet als ”de laatste zeven woorden van Jezus”. Ze kunnen uiteraard niet allemaal de laatste woorden zijn, maar elke nieuwe evangelist heeft weer een andere uitspraak bedacht. De uitspraak van Marcus is echter weergegeven in het Aramees, Eloï, eloï, lema sabachtani, Mijn God, mijn God, waarom hebt u mij verlaten?

De woorden komen in twee evangelies voor, in Marcus en Matteüs. En wat nog belangrijker is: ze zijn in het Aramees – een van de weinige plaatsen in de evangelies waar uitdrukkingen in het Aramees opduiken. En uiteraard op een cruciaal moment in het verhaal: het ogenblik waarop Jezus de geest geeft. Deze twee factoren samen – een en dezelfde zin in twee evangelies en dan nog in de moedertaal van de hoofdpersoon – maken dat we zeker meer geloofwaardigheid aan Marcus en Matteüs moeten schenken.

Ik sta er versteld van hoe nota bene een filoloog zo gemakkelijk valt voor deze redenering. Als filoloog zou Van Peer moeten weten dat een paar woorden in het Aramees op een bepaald hoogtepunt in het verhaal een veelgebruikte literaire kunstgreep is om het verhaal meer indruk te laten maken. Op dezelfde manier als tot een verhaal over een wonder altijd een opmerking van scepticisme behoort. Dit scepticisme verleent geen grotere geloofwaardigheid aangezien het een literaire kunstgreep is. Hier een voorbeeld: Als je het verhaal van de film E.T. zou vertellen zou je alles in welke taal dan ook kunnen doen, maar op het meest hartverscheurende moment zou je schrijven dat het wezen dat per ongeluk op aarde terecht kwam uitriep ”Home! Home!”. In een verhaal over de Zonnekoning laat men zelfs in Finse vertellingen nooit na het "l'état, c'est moi" er in het Frans altijd bij te vermelden. Wanneer nazi's veroordeeld worden horen we hen altijd in hun moedertaal zeggen "Wir haben es nicht gewußt".
Ik word er door iemand op gewezen dat de uitspraak bovendien de aanhef is van Psalm 22, iets wat ik volkomen vergeten was. Dit feit versterkt wederom de indruk dat de evangelieschrijver behoefte heeft om een schriftplaats in vervulling te laten gaan en het verhaal aan de hand daarvan creërt. Anderszijds is het zeer onwaarschijnlijk dat Jezus op dit moment van zijn leven nog behoefte heeft aan een beschouwing over een psalm.

En als iemand die er een geschiedkundige methode op wil nahouden is het buitengewoon naief om te denken dat wanneer Matteüs het evangelie van Marcus kopieert het daar geloofwaardiger door wordt. Dat een volgende evangelist de vorige kopieert is eenvoudig wat te verwachten is. Het wordt pas interessant wanneer hij er van afwijkt: dan kan men altijd concluderen dat er een theologische reden voor was. Zo is het voor Lucas al heel duidelijk dat de uitspraak in Marcus eigenlijk de boodschap geeft dat Jezus zijn geloof heeft verloren op het eind. Wanneer je het opeens zo ziet, dan moet het meteen gecorrigeerd worden met iets verheveners: ”Vader in uw handen leg ik mijn geest” (Lucas) of ”Het is volbracht” (mission accomplished) (Johannes). Matteüs heeft deze implicatie van Marcus' woorden nog niet beseft, overigens evenmin als ik het besefte voordat ik er ooit eens in een boek op gewezen werd. Wanneer je het eenmaal ziet raak je de gedachte niet meer kwijt.

De uitspraak van Marcus verraadt dat Jezus voor hem nog geen goddelijkheid heeft. Langzamerhand neemt die goddelijkheid toe in de latere geschriften, totdat zij haar hoogtepunt bereikt in het dogma van de drie-eenheid waartoe in de vierde eeuw pas besloten werd. Van Peer merkt het op en gaat vervolgens over op het onderwerp van deze ontwikkeling. Er volgt een kopje: Was Jezus God?
Weer sta ik in opperste verbazing me af te vragen hoe Van Peer van de hak op de tak gaat, maar – na enige overdenking - ”verhaal halen” is wellicht juist dat: een verhaal ontwikkelt zich in de tijd. Dingen die men later graag wil horen worden erbij verzonnen, en dingen die men niet meer wil horen of niet meer begrijpt vallen weg. Dit gegeven staat centraal in de studie van de vier evangelies. Zo is een bespreking van de geleidelijke vergoddelijking van Jezus hier wellicht toch op zijn plaats.

[Rereformed]

(Hoofdstuk 7: Verhaal halen, vervolg)

Was Jezus God?


Van Peer begint zijn overdenking met uit te weiden over de titel "Zoon des Mensen". Jammergenoeg gaat hij hier op allerlei manieren de mist in, en laat hij zien dat hij er niet genoeg op gestudeerd heeft:

Beginnen we met ’Mensenzoon’. De Griekse uitdrukking die in de evangelies (en alleen daar!) gebruikt wordt, luidt: ho uiòs toù anthrópou, letterlijk ’de zoon van de mensen’. Vooral Matteüs neemt dit thema op, en weet als Jood natuurlijk waar de oorsprong van dit bericht ligt. Dat is in hoofdstuk 7 van het boek Daniël in het Oude Testament, een visionaire voorstelling van de wereld, vergelijkbaar met het boek Openbaring in het Nieuwe Testament, te dateren in de zesde eeuw voor Christus (maar het manuscript dateert uit de tweede eeuw vChr). De verwijzing is naar een persoon die verlossing zal brengen en die wraak zal nemen op de vijanden van God.

Allereerst moet er op gewezen worden dat de titel "De Zoon des Mensen" niet alleen in de evangeliën voorkomt, maar ook in twee Joodse apocalyptische boeken, het vierde boek van Ezra (soms het tweede genoemd) en de hoofdstukken 37–71 van het eerste boek van Henoch, ook wel de Parabelen van Henoch genoemd (engels: Similitudes). Ze vallen niet met zekerheid te dateren vóór of na het jaar 70 (de Parabelen van Henoch zeer waarschijnlijk beduidend vóór), maar wel kan men concluderen dat er duidelijk een traditie rondging betreffende "de Mensenzoon". Judas en 2 Petrus verwijzen naar het boek van Henoch oftewel beschouwen het als geïnspireerde tekst.

Het boek Daniël is inderdaad vergelijkbaar met het boek Openbaring. Ze behoren namelijk tot hetzelfde genre, Apocalyptiek. Apocalyptiek kan men omschrijven als ’Joodse eindtijdliteratuur’: vanwege buitenlandse militaire en culturele overheersing kwam voor de vromen de verwachting van een Messias centraal te staan. Messias betekent gezalfde, en slaat op de Joodse koning die voor het koningschap door een profeet gezalfd wordt als teken dat hij door God uitverkozen is om als koning te dienen. In de Psalmen wordt de koning ook ”zoon van God” genoemd, niet in de Griekse betekenis van een persoon die geboren is via gemeenschap van een God met een vrouw, maar in de betekenis dat hij door God uitverkoren was om het volk te leiden volgens de geboden van God. De messias zou een toekomstige door God gezonden koning zijn om wraak te nemen op de vijand en nieuwe ongekende macht aan Israël te geven. Apocalyptische boeken concentreren zich op fantasieën hierover. Apocalyptische boeken zijn meestal pseudepigrafieën, dwz. het apocalyptische boek wordt door een schrijver geschreven alsof het geschreven werd door een beroemdheid uit het verleden. Deze beroemdheid uit het verleden doet dan veelal voorspellingen betreffende de toekomst. Daniël is het oudste apocalyptische boek (hoewel men 'aanloopjes' ervan kan waarnemen in de boeken Joël, Zacharia en Jesaja). Het dateert niet uit de zesde eeuw, zoals Van Peer abusiefelijk laat weten. Wetenschappelijke studie van het boek wijst uit dat men met precizie kan vaststellen wanneer het geschreven is, namelijk 165-164 v.Chr. De profetieën beschrijven namelijk gedetailleerd de tijd van de Griekse overheersing ten tijde van Antiochus IV (171-164 v.Chr.). De schrijver van het boek Daniël profeteert dat het Joodse volk zal worden gered wanneer deze boze Griekse tiran aan zijn eind komt, zij het na ”een tijd van verdrukking, zoals die er nog nooit geweest is sinds er volken bestaan”. Hij profeteert ook een ”opstanding voor velen”, de eerste keer dat het opstandingsgeloof in de bijbel voorkomt. Het boek Daniël is dan ook het jongste boek van het Oude Testament; gedeelten eruit zijn zelfs niet in het Hebreeuws geschreven, maar in het Aramees. De oudste manuscripten ervan zijn in de Griekse vertaling van het boek en dateren uit de vierde eeuw: de beroemde Codex Sinaiticus en Codex Vaticanus. Het oudste manuscript in het Hebreeuws dateert uit het jaar 1008 (Codex Leningradensis). Waar Van Peer naar verwijst zijn de Dode Zeerollen: er zijn kleine restanten van wel acht kopieën van het boek Daniël gevonden, zes daterend van ca. 100 v.Chr. tot 50 na Christus, en twee fragmenten daterend uit de laat tweede eeuw v.Chr. Dit laat zien dat het boek Daniël het favoriete boek van de Dodezee-gemeenschap, een fanatieke eindtijd-sekte, was. (Ook het boek van Henoch was een favoriet van hen).
Hier is de tekst uit Daniël 7:13-14, waar over ”een mens” gesproken wordt:

In mijn nachtelijk visioen zag ik toen met de wolken des hemels iemand aankomen die op een mens geleek. Hij ging naar de Hoogbejaarde en werd voor hem geleid. Toen werd hem heerschappij gegeven, luister en koninklijke macht; alle volken stammen en talen brachten hem hulde. Zijn heerschappij is een eeuwige heerschappij die nooit vergaat, zijn koninkrijk gaat nooit te gronde.

Deze vertaling geeft exact weer wat de tekst in Daniël bedoelt te zeggen: ”zoon des mensen”, - ben ’adam - betekent in het Aramees (en ook in het Hebreeuws) eenvoudig ”mens”. Maar omdat deze tekst over een mens gaat die door God eeuwige heerschappij over de hele wereld wordt gegeven werd de uitdrukking in de Apocalyptische literatuur een benaming voor de Messias. Door er een lidwoord voor te zetten, ”de zoon des mensen”, maakte men duidelijk dat het hier om een titel en de messias ging.
Iemand die zijn bijbel kent zal onmiddellijk opmerken dat God in vers 9 wordt geïntroduceerd en betiteld met een hele vreemde titel ”Hoogbejaarde” (Oude van dagen). Apocalyptiek dateert uit een veel jongere tijd dan alle andere bijbelboeken, en komt daarom altijd vreemd, om niet te zeggen 'onbijbels', over. Het is dan ook een grote tragedie voor de mensheid dat apocalyptiek in de bijbel is terechtgekomen. Ook zal de bijbelkenner weten dat de synoptische evangelieschrijvers en de schrijver van het boek Openbaring grote fans van Daniël waren. In Marcus 13 kan men Jezus’ eindtijdrede lezen. In vers 26 komt een verwijzing naar bovenstaande tekst uit Daniël: ”Dan zal men de Mensenzoon zien komen op de wolken, bekleed met grote macht en luister”. Eerder in die rede wordt over "de gruwel der verwoesting" (ontzettende overtreding) gesproken, een frase die in de vorm van "een vleugel van gruwelen" of enkel met het woord "gruwel" viermaal herhaald wordt in Daniël (8:13, 9:26,27, 11:31, 12:11). (Hier komt de waanzin en tragiek van eindtijdfanatisme naar voren: Aangezien Daniëls profetie aangaande de komst van de messias in de tijd waarvoor ze oorspronkelijk bedoeld was niet uitkwam, lieten de eerste christenen die slaan op Jezus en zijn spoedige wederkomst, alsof het op hún tijd betrekking had. En omdat ook de verwachting van de eerste christenen niet uitkwam, interpreteren de moderne christenen deze profetieën alsof die op ónze nabije toekomst slaat.)

Merk op dat het hier om een mens gaat, en dat de macht die hem wordt toegekend ’koninklijk’ is, dus wereldlijk, niet goddelijk. Verder valt op dat de uitdrukking vrijwel steeds door Jezus zelf gebruikt wordt. Ten slotte, en dit is voor onze argumentatie van het grootste belang: Jezus gebruikt de uitdrukking steeds in de derde persoon. Gelovige christenen vereenzelvigen Jezus namelijk met deze Mensenzoon, maar dat is niet wat er staat. Mocht Jezus zichzelf als de Mensenzoon hebben willen aanduiden, dan had hij dat natuurlijk in de eerste persoon gedaan, dus ’ik, de Mensenzoon’. En ook bij Jezus, net als bij de profeet Daniël, verwijst de uitdrukking naar iemand die komen gaat, in de toekomst dus, en een nieuwe, eeuwigdurende orde zal stichten….
Gelovigen menen meestal dat deze woorden van Jezus naar hemzelf verwijzen, maar dit is duidelijk een slordige lezing van wat hij zegt. In alle gevallen verwijst Jezus naar iemand anders dan hijzelf wanneer hij over de Mensenzoon spreekt.

Wat Van Peer hier schrijft over "van het grootste belang" is klinkklare onzin, hetgeen hij had kunnen weten, want de enige keer dat hij ”de zoon des mensen” in zijn boek al eerder voorbij liet gaan was in zijn bespreking van het verhoor door het Sanhedrin, waar Jezus nota bene ter dood veroordeeld werd omdat hij zichzelf tot Messias uitriep, juist door die messiaanse titel aan hemzelf te geven! Over slordigheid gesproken!
Marcus 9:31 is een ander voorbeeld dat duidelijk genoeg is: "De Mensenzoon wordt uitgeleverd in de handen van mensen en zij zullen hem ter dood brengen, en drie dagen na zijn dood zal hij opstaan."
Wat Van Peer opmerkt kan hoogstens waar zijn voor een gedeelte van de Mensenzoon-uitspraken.

Van Peer schrijft terecht dat de uitdrukking verwijst naar iemand die komen gaat, maar begrijpt niet dat dat juist de reden is waarom Jezus de titel gebruikt in de derde persoon. Jezus leefde blijkbaar in de waan dat hij via zijn offerdood door God verhoogd zou worden en als Zoon des Mensen, dus messiaanse koning, terug zou keren, of (als alternatief voor iemand die op de lijn van mythicisten zit) de vroege christenen leefden met het idee dat Jezus door mythische offerdood verhoogd werd door God en daarom spoedig zal komen als Messiaanse koning om zich te wreken op de vijand, het oordeel over de ongelovigen te vellen, en een eeuwige wereldheerschappij op te richten. (Zie bijvoorbeeld de plechtige hymne in Filippenzen 2:6-10).

Eén van de allerbelangrijkste wetenschappelijke bevindingen, namelijk dat het christelijk geloof een apocalyptische sekte is, en Jezus een eindtijdprediker, iemand die aan een waan leed, werd door de beroemdste theoloog Albert Schweitzer al in 1906 uit de doeken gedaan. Maar deze zaak is Van Peer nagenoeg geheel ontgaan. Hij ziet Jezus als een preker van een humanistische ethiek (ook hier), en heeft geen oog voor dit centrale gegeven in het Nieuwe Testament. Het zou Van Peer zeer gebaat hebben om het beroemde boek te lezen waar Schweitzer de zoektocht naar de historische Jezus bespreekt. Schweitzer concludeert dat die niet te vinden is, hetgeen hieruit blijkt dat iedere theoloog met een Jezus tevoorschijn komt die er net zo uitziet als de theoloog zelf. Van Peers boek bevestigt Schweitzer voor de zoveel maalste keer weer eens.

Maar wat is überhaupt de reden om de titel "Zoon des Mensen" te behandelen onder het kopje Was Jezus God? Het was een messiaanse titel, en toen Van Peer het over het proces had liet hij al weten dat je tot Messias uitroepen geen godslastering is, oftewel niets te maken heeft met jezelf goddelijkheid aan te meten.
Tenzij men natuurlijk Filippenzen 2:6-10 nog eens wat beter gaat lezen en dan opmerkt dat de titel door de christenen blijkbaar zo opgeblazen werd dat die inderdaad door hen in die richting opgestuurd werd. Waarna het ook duidelijker wordt waarom de hogepriester zijn kleren scheurt: de evangelieschrijvers hebben wellicht hun eigen opvattingen van een goddelijke Zoon des Mensen en goddelijke Zoon van God als anachronisme aan de hogepriester in het verhaal gegeven. Maar dit leidt ons weer stevig op weg naar mythicisme. Een hoop voor Van Peer om zich ooit nog eens in te verdiepen. Maar toch gek dat hij dat niet gedaan heeft toen hij zijn boek schreef, want op het eind van het hoofdstuk laat van Peer opeens weten:

Bij Marcus blijven de verwijzingen naar de Zoon van God nog beperkt. Maar ook hier wordt aan het einde Jezus beschuldigd van blasfemie, wat moet betekenen dat hij aanleiding moet hebben gegeven om zichzelf als op gelijke voet met God aan te duiden.

Precies, maar dit is in regelrechte tegenspraak met wat Van Peer een hoofdstuk tevoren uitsprak: ”Het fictiefst is het oordeel dat wordt uitgesproken” aangezien Jezus veroordeeld werd voor godslastering, maar zich volgens Van Peer helemaal niet schuldig maakte aan zichzelf op gelijke voet met God stellen.


Van Peer vervolgt met een beschouwing over de titel Zoon van God dat eveneens een hutspot blijkt te zijn waar men niets wijzer uit wordt.

De christelijke traditie ziet ’Zoon van God’ als verwijzend naar Jezus. Maar ook dat is een ongeoorloofde associatie. Een eerste belangrijke opmerking betreft het gebruik ervan: christenen menen dat de uitdrukking typisch is voor hun godsdienst, maar dat is geenszins het geval. Ook de Egyptische farao’s noemden zichzelf ’Zoon van God’.

Van Peer vervolgt met andere overeenkomsten met de Egyptische religie. Hij laat weten dat Osiris ook een God is in mensengedaante en naar de aarde is gekomen om mensen morele wetten te brengen. Maar hij wordt gedood door de krachten van het kwaad, verrijst vervolgens uit de dood en neemt weer plaats in de hemel, waar hij als opperrechter van alle zielen fungeert bij het laatste oordeel.

Heeft het christendom leentjebuur gespeeld bij de oude Egyptenaren? Ongetwijfeld – net zoals het geval is in de Bergrede, die we al meer dan duizend jaar voor het Nieuwe Testament aantreffen in het antieke Egypte…De teksten van Matteüs en Lucas zijn gewoon ’gerecycled’ uit oudere modellen die in het Nabije en Midden-Oosten circuleerden.
En Osiris was niet de enige. De cultus van Mithras, een van oorsprong Perzische godheid, was eveneens ’zoon van god’. Zijn cultus bestond voornamelijk uit maaltijden, niet zo verschillend dus van de christelijke eucharistie.

Het spreekt inmiddels vanzelf dat ook op dit punt er bij Van Peer geen lampje gaat branden wat betreft de historiciteit van Jezus. Integendeel, hij vervolgt:

Wanneer we de historische Jezus zouden confronteren met de christelijke opvatting dat hij de zoon van God was, zou hij diep geschokt zijn. De joodse godsdienst waarvan hij deel uitmaakte, liet een dergelijke gedachte niet eens toe! Jezus God? Onvoorstelbaar in zijn eigen tijd.

Waar Van Peer niet bij stil staat is dat de bron waaruit hij zijn ”historische Jezus” distilleert exact dezelfde is als de bron die ons voortdurend met de titel ”zoon van God” confronteert! Hoe is het? Matteüs de expert-jood die blijkbaar de voorbeeldig Joodse Jezus aan Van Peer heeft geschonken, gebruikt Zoon van God zelfs veel meer dan het oudere evangelie van Marcus. In Marcus komt de term maar tweemaal voor (1:11, 9:7). Maar in Matteüs staat de titel Zoon van God centraal: zie dit artikel. Hij laat zelfs de hogepriester aan Jezus vragen of hij ”de messias, de Zoon van God” is. Oftewel zelfs in de gedachtewereld van de hogepriester horen die twee bij elkaar. En nogmaals: op de vraag van de hogepriester of hij de Zoon van God is antwoordt Jezus ”Dat ben ik”. Van Peers bewering dat christelijke traditie een ongeoorloofde associatie maakt tussen Zoon van God en Jezus wordt eenvoudig door het oudste evangelie in een passage die hijzelf nota bene behandeld heeft tegengesproken.

Op het eind laat Van Peer de lezer nog weten dat de term ”Zoon van God” in de Joodse traditie (beter zou zijn indien hij geschreven zou hebben: de Joodse bijbel) voorkomt om te verwijzen naar koningen van het volk Israël.

Dus niet naar een godheid, en dus zonder goddelijke eigenschappen toe te kennen aan de ’Zoon van God’.

Maar indien dit inderdaad zo is, waarom dat dan niet eerder opgemerkt? En aangezien dit inderdaad zo is kan men enkel concluderen dat Van Peer het belangrijkste nalaat om de lezer over te informeren: gebruiken de nieuwtestamentische schrijvers de term nu in de Hellenistische zin of in de Joodse betekenis van het woord? Want net als het geval was met de titel Zoon des Mensen, is de term Zoon van God in het jodendom dus geen titel om goddelijkheid mee uit te drukken. Als dat echter toch het geval is in het Nieuwe Testament, dan komen we er in het boek van Van Peer niet achter hoe en waar, aan de hand waarvan, of op welke manier Van Peer tot deze conclusie komt waarmee hij het hoofdstuk besluit:

Wat we kunnen vaststellen is dat Jezus steeds goddelijker wordt met het voortschrijden van de tijd: het minst in het oudste, het meest in het jongste evangelie. Anders gezegd: Jezus wordt van aanvankelijke profeet (begenadigd, zeker, maar nog steeds door en door menselijk) geleidelijk aan steeds meer tot een goddelijke status verheven, een proces dat zich uitstrekt over een periode van ongeveer honderd jaar na zijn dood.

Afgezien van het feit dat Jezus in het evangelie van Marcus veel menselijke gebreken heeft, die door de anderen weggewerkt worden, en in het tweede-eeuwse evangelie van Johannes als een godmens rondloopt, iets wat we in vorige hoofdstukken al diverse malen te horen kregen, heeft Van Peer hier niets aan toegevoegd, en op geen enkele manier het verloop van dit proces van honderd jaar laten zien. Ook dat laatste is niet erg helder, want Van Peer laat niets anders voorbijgaan dan de vier evangeliën, waartussen maar vijftig jaar zit, en waarvan de oudste pas 40 jaar of later na Jezus geschreven werd. Het proces duurde bovendien nog vele eeuwen langer. Zo laat hij eenvoudig Paulus onbesproken, een veel oudere tekst dan de evangeliën, die zonder blikken of blozen schrijft: ”Want allen die door de Geest van God geleid worden, zijn zonen van God” (Rom. 8:14; de nieuwste bijbelvertaling heeft dit weer verdonkermaand door het te vertalen als ”kinderen van God”).

Zelfs een moslim kan ons op één internet pagina meer vertellen dan Van Peer de lezer heeft wijzer gemaakt.

Gelukkig eindigt Van Peer met een verwijzing waar men blijkbaar wel wijzer kan worden:

Deze evolutie is gedetailleerd ontrafeld en beschreven in How Jesus Became God van Bart Ehrman uit 2014.

Wat verhelderend zou zijn geweest – of misschien niet, want men blijft uiteindelijk toch staan voor raadsels - is iets te zeggen over de christelijke obsessie met Psalm 110. Keer op keer komt men in het Nieuwe Testament verwijzingen hiernaar tegen. En hieruit blijkt dat de christenen deze psalm gebruikten om Jezus geleidelijk goddelijke status te geven. In, Marcus 12:35-37, Matteüs 22:41-45 en Lucas 20:41-44 haalt Jezus zelf deze psalm aan om de schriftgeleerden te laten zien dat ze er niets van begrijpen. In de christelijke interpretatie van deze psalm wordt koning David gepresenteerd alsof hij een Heer heeft: ”Aldus luidt het woord van Jahweh tot mijn Heer, zet u aan mijn rechterhand, totdat ik uw vijanden gelegd heb als een voetbank voor uw voeten”. Deze Heer is in de christelijke interpretatie de messias, iemand die dus groter is dan koning David, die hem ”mijn Heer” noemt. Wat onduidelijk blijft is in hoeverre dit groter zijn goddelijkheid inhoudt. Dachten de christenen aan een engelachtige goddelijkheid? Hebreeën 1:13 citeert alweer deze psalm, en concludeert daar dat de status van Jezus superieur is aan die van engelen: ”Tot wie der engelen heeft Hij ooit gezegd: ”Zet u aan mijn rechterhand…zij zijn dienende geesten.” Maar welke status Jezus dan precies heeft wordt niet duidelijk. Uiteindelijk is het ”zittend aan de rechterhand van God” uit Psalm 110:1 zo belangrijk gebleken voor de christenen dat de frase in alle christelijke geloofbelijdenissen terechtkwam. (Zie: https://books.google.fi/books?id=3hxMAw ... &q&f=false)

[Rereformed]

Hoofdstuk 8: Mondelinge tradities

De studie van mondelinge traditie heeft sinds het begin van de 20ste eeuw bij de studie van de evangeliën behoord. Immers is men altijd uitgegaan van het axioma dat Jezus een historische figuur is geweest, én de uitkomst van wetenschappelijk onderzoek dat het vroegste evangelie pas zo’n veertig jaar na de dood van Jezus of nog later is ontstaan. Aangezien Paulus geen geschreven evangeliën kent moet zelfs een apologeet voor het christelijk geloof toegeven dat de evangeliën waarschijnlijk niet tijdens zijn leven zijn geschreven, oftewel niet vóór het jaar 63, en dat is ook al 30 jaar of meer na de dood van de veronderstelde Jezus. Uitgaande hiervan móet er dan wel een mondelinge overlevering van tientallen jaren zijn. Een andere aanwijzing hiervoor is dat vroeg-christelijke kerkvaders soms uitspraken voorbij laten gaan die in de buurt komen van iets wat in de evangeliën staat. Van Peer geeft hiervan een voorbeeld. In de brief van Clemens van Rome, die Van Peer, de kerktraditie volgend, geschreven laat zijn in 95, maar waarvoor wetenschappers ook een datering van in de zestiger jaren van de eerste eeuw hebben voorgesteld (vanwege dat de dood van Petrus en Paulus vermeld wordt als recentelijke gebeurtenis, en de tempel alsof de tempeldienst nog bestaat), krijgt men bijvoorbeeld deze tekst te lezen:

…want hij sprak aldus: Heb medelijden, dat je genade mag ontvangen, vergeef dat je vergeven mag worden. Zoals u doet, zult ook u gedaan worden. Gelijk u oordeelt, zult u geoordeeld worden. Wanneer u vriendelijkheid betoont, zo zal u vriendelijkheid worden betoond. Met welke maat u meet, zo zult u gemeten worden.

Wie op zoek gaat, zal verwijzingen vinden op de volgende locaties: Mt. 5:7, 6:14-15, 7:1.2, Lc. 6:31 en 6:36-38. . Maar: zonder dat Clemens, de auteur, de namen van de twee auteurs noemt. Dit is enigszins onthutsend….Er is hiervoor echter een redelijke verklaring te geven, namelijk dat ten tijde van Clemens de vier evangeliën nog niet gedifferentieerd waren. Met andere woorden: er is nog geen Nieuwe Testament. Dat is nog ’aan het ontstaan’, ’in voorbereiding’.

En dit wijst op het bestaan van een mondelinge overlevering.

Aangezien de synoptische evangeliën voor een groot deel opgemaakt zijn uit kleine op zichzelf staande anecdotes (die men vaak ”perikopen” noemt) die volgens een bepaald, steeds herhaald schema opgemaakt zijn, kan men hier de manier waarop een mondeling overgeleverde traditie doorverteld wordt, uit opmaken. Het eerste (en enige) bijbelse voorbeeld dat Van Peer geeft is het verhaal van de wonderbaarlijke spijziging:

Wat doen we er nu mee? Daar draait het in dit hoofdstuk om. Want dergelijke verhalen duiken voortdurend op in de evangelies. En ze worden gebracht in een bepaalde context. Bijvoorbeeld: mensen zijn hongerig en het wordt avond. De leerlingen stellen voor om hen weg te sturen. Maar Jezus zegt dat ze moeten eten. Echter, er blijken slechts vijf broden en twee vissen te zijn. Jezus zegent die en plots is er genoeg eten voor iedereen, ”en aan overgebleven brokken haalde men nog twaalf korven op.” Zo verhaalt Matteüs het. Het einde van dit cateringverhaal zal ook wel een beetje foutief geschat zijn: ”Het waren ongeveer vijfduizend mannen die hadden gegeten, vrouwen en kinderen niet meegerekend.” (Mt. 14:21) [Van Peers boek laat weten 4:21, een drukfout]

De vraag waarmee dit citaat begint wordt jammergenoeg niet beantwoord. De laatste zin die Van Peer hierover schrijft wordt ook op geen enkele manier onderbouwd. Dus wat doet een lezer hier nu mee? Terwijl er zoveel over te schrijven zou zijn. Allereerst dat het origineel in Marcus niet het woord ”ongeveer” laat horen. ”Zij die gegeten hadden, waren vijfduizend man” staat er. Dat is dus heel precies. Waarom moet hier aanleiding zijn voor ”zal ook wel een beetje foutief geschat zal zijn”? Betekent het ”ook wel” dat ook de twaalf korven brokken wel niet goed geteld waren, blijkbaar omdat ze in die tijd niet tellen konden? Of omdat de getallen 7 en 12 bijna vanzelfsprekend symbolisch zijn? Of betekent het dat het verhaal geen enkele relatie heeft met een historische Jezus, aangezien zo’n wonder überhaupt niet kan gebeuren? Betekent het dat Jezus überhaupt geen vijfduizend luisteraars zou kunnen hebben, omdat wetenschappers de grote stilte rondom deze figuur enkel kunnen uitleggen door hem als een "marginal Jew" die niet eens kon schrijven neer te zetten?
Deze laatste woorden komen uit mijn pen omdat Van Peer in een moment van afdwaling schrijft dat het "uitermate onwaarschijnlijk is dat de zoon van een arme werkman in een afgelegen provincie in het noorden van het land kon lezen en schrijven". Hij pareert een eventuele tegenwerping, het verhaal in Joh. 8:3-6, waar Jezus met zijn vinger in het zand schrijft knap en naar mijn mening correct met de opmerking dat het gebaar onverschilligheid ademt en ook geen schrijven van letters impliceert. Maar hij ziet over het hoofd dat Marcus ons een verhaal vertelt dat Jezus in de synogoge onderwees (Mc. 6). Lucas maakt het verhaal mooier door er een gedetailleerde beschrijving bij te geven:

Hij ging volgens gewoonte op de sabbatdag naar de synagoge en stond op om voor te lezen. En hem werd het boek van de profeet Jesaja ter hand gesteld, en toen hij het boek geopend had, vond hij de plaats, waar geschreven is:....

Jezus kon dus voorlezen, en zelfs zo goed lezen dat hij in een ogenblik de juiste passage wist te vinden. Maar hij kon niet schrijven? Of is dit verhaal een puur opgemaakte fabricage, maar blijft Jezus nog steeds even historisch rondlopen?


Maar terug naar het wonderverhaal. Er zit niets anders op dan dat ik zelf een dag besteed aan dit verhaal dat toevallig voorbij gaat. We krijgen al meteen iets van een antwoord wanneer men opmerkt dat zowel Matteüs als Marcus nota bene twee verhalen hebben over wonderbaarlijke spijzigingen. De eerste keer zijn het bij Matteus ”vijf broden en twee vissen”, verdeeld over ”ongeveer vijfduizend mannen”, vrouwen en kinderen niet meegeteld, en 12 manden vol brokken overschot. In Marcus (6:30-44) gaat het om ”vijfduizend man”, ”vijf broden en twee vissen”, en 12 manden brood en 12 manden vis overschot.
In het tweede verhaal van Matteüs (hoofdstuk 15:29-39) gaat het om ”zeven broden en enkele visjes”, en precies ”vierduizend mannen”, vrouwen en kinderen niet meegeteld, en zeven korven brood overschot.
Maar in het tweede verhaal van Marcus (Mc. 8:1-10) kunnen we lezen dat Marcus het woordje ”ongeveer” gebruikt bij de vermelding van vierduizend. Dezelfde details, ”zeven broden en enkele visjes” en zeven korven overschot, maar weer met uitzondering van de opmerking die alleen bij Matteüs voorkomt, namelijk dat vrouwen en kinderen niet meegeteld zijn.

Interessant is dat Marcus in het eerste verhaal de schare groepsgewijs op het groene gras laat zitten; Matteüs enkel ”op het gras” en zonder de opmerking over groepsgewijs. Deze kleine details laten zien dat Marcus de originele schrijver van het verhaal is. Van Peer laat ook een tweede verhaal voorbij komen, het verhaal over de opwekking van het dochtertje van Jaïrus (Mc. 5 vanaf vers 21 en Mt.9 vanaf vers 18), waar men uit kan concluderen dat Marcus een veel beter verteller was ("veel dramatischer en overtuigender, zowel uit theologisch als uit psychologisch oogpunt. Niet alleen aanzienlijk langer, maar ook veel indringender").

Vreemder wordt het wanneer we in het tweede spijzigingsverhaal bij beide evangelisten lezen dat het ditmaal Jezus zelf is die opmerkt dat hij medelijden heeft met de hongerige massa. Wanneer hij ze weg zou sturen zouden ze misschien wel kunnen bezwijken voordat ze thuis kwamen. Vervolgens vragen de dicipelen hoe Jezus kan denken in deze eenzame streek aan zoveel brood te kunnen komen om de schare te spijzigen, waarop Jezus weer opnieuw een wonder doet door zeven broden die er toevallig zijn en enkele visjes, wonderbaarlijk te vermenigvuldigen. Dat hier iets niet klopt is duidelijk: aangezien de discipelen al een eerste wonderbaarlijke spijziging hadden meegemaakt is het moeilijk te geloven dat ze met zo’n domme vraag aankomen.

Lucas neemt enkel het eerste verhaal van Marcus en Matteüs over: ”vijf broden en twee visjes”, plus de bewering van Matteüs dat het om ongeveer vijfduizend mannen ging, en verzint er nog een detail bij, namelijk: ”En hij zei tegen de dicipelen: laat hen gaan zitten in groepen van ongeveer vijftig”.

Johannes neemt ook Matteüs’ verhaal over, met precies vijf broden en twee visjes, maar laat nota bene weten dat het gerstebroden waren en ze behoorden aan een jongetje dat in de massa aanwezig was en Andreas opgespoord had. Ook laat hij Jezus een vraag stellen aan Filippus: ”Waar zullen we broden kopen?” Met de uitleg van de alleswetende evangelist dat het geen echte vraag was, maar Jezus enkel het geloof van Filippus op de proef wilde stellen. Ook hij laat horen dat er ”veel gras om op te zitten” was en de mannen die gingen zitten ”ten getale van omstreeks vijfduizend” waren. Aan het eind van het verhaal laat hij nog weten dat de schare helemaal opgewonden werd over het wonder en hem ”met geweld wilde meevoeren om hem koning te maken”, zodat hij zich maar helemaal alleen terugtrok. Even later laat hij Jezus een redevoering houden over dat het in het leven niet gaat om het brood dat men in zijn mond doet, maar om ”het brood des levens” en dat hijzelf dat ware brood is. Alsof de evangelist van het Johannes-evangelie alleen het verhaal van de synoptici gebruikte om een diepe theologische verhandeling te kunnen schrijven.

Dit voorbeeld laat wellicht zien dat er misschien een mondelinge overlevering geweest kan zijn, waarin verhalen zo verschillend verteld werden dat Marcus dacht dat er wel twee wonderbaarlijke spijzigingen geweest moeten zijn (maar kom niet te snel tot deze conclusie! Zie hieronder.) Ook laat het zien dat Lucas, een laat evangelie, een detail weet waar vroegere evangelisten niets van afwisten, en de laatste vertelling, die van Johannes, pakweg 90 jaar nadat het gebeurd zou zijn, het meest van allemaal details geeft, onder andere dat de schare na het wonder Jezus tot koning wilde uitroepen, een detail zo belangrijk dat de vroegere evangelisten het onmogelijk onvermeld hadden kunnen laten indien het waar was. Dit duidt dus duidelijk niet op een beter bewaarde mondelinge overlevering, maar juist op het tegendeel: mondelinge overlevering ontwikkelt zich in de tijd door het verhaal steeds mooier te maken, door steeds meer details er bij te fantaseren of het aan te passen op wat de schrijver voor zijn verhaallijn nodig heeft.

Uiteindelijk is het bijzonder moeilijk om een antwoord te krijgen of er nu een mondelinge traditie geweest is die teruggaat op een waarlijk gebeurde geschiedenis of dat het eerste verhaal dat rondging al een volkomen opgemaakte creatie is. Wie ervan uitgaat dat wonderen überhaupt niet gebeuren móet wel op het laatste uitkomen, want indien er nooit een man heeft rondgelopen die wonderen deed is het onverklaarbaar dat er zoveel verhalen zijn die Jezus laten zien als een wonderdoener. Reden waarom zelfs Bultmann toegaf dat Jezus gedaan moet hebben wat tijdgenoten beschouwden als wonderen: "Er kan geen twijfel over bestaan dat Jezus daden deed die door hemzelf en door zijn tijdgenoten beschouwd werden als wonderen…Zonder twijfel genas hij de zieken en wierp hij demonen uit", (Jesus and the Word, engelse vertaling uit 1958). En zonder twijfel vermenigvuldigde hij op wonderbaarlijke manier eten voor duizenden? Gaat men uit van wat Bultmann hier aanneemt komt men voor de moeilijke vraag te staan op welke manier deze verhalen over wonderbaarlijke spijzigingen van duizenden toch in het leven van een historische persoon gebeurd kan zijn. Jezus als goochelaar is moeilijk te verenigen met wat er over hem als spirituele leraar wordt verteld. De opmerking van Van Peer dat het getal van vijfduizend ”wel wat overdreven zal zijn” is ook geen antwoord op deze basisvraag: moeten we hier toch denken aan iets wat werkelijk gebeurd is, en wat is dat ”iets” dan, of is dit hele verhaal eenvoudig een literaire creatie? Deze basisvraag is juist het interessantste om te overdenken, maar blijft onbesproken.

Van Peer probeert het op te lossen door te benadrukken dat Jezus van historische persoon geleidelijk aan goddelijke eigenschappen toegeschreven kreeg.

Maar die toename stelt ons in staat om hypothetisch terug te blikken in de tijd. Er is namelijk geen reden om te veronderstellen dat die verschuiving in de waarneming van Jezus alleen in de geschreven teksten is te vinden. Het is eerder aannemelijk dat een dergelijke evolutie al aan de gang was voordat de teksten werden geschreven… Het beeld van de goddelijke Jezus is dus een resultaat van een lange ontwikkeling. En aan het begin van die ontwikkeling staat de historische figuur van Jezus van Nazareth, als mens. Van goddelijkheid is in de oudste overlevering geen sprake.

Aangezien die oudste overlevering iets mondelings geweest moet zijn, zijn Van Peers laatste twee zinnen wat men noemt begging the question, want wat deze mondelinge traditie betreft heeft men niets in handen. Of beter gezegd: indien dit verhaal wordt aangegeven door mondelinge traditie dan hebben we juist met een godmens te maken, dat is nota bene de pointe van het verhaal. Wat de 'historische figuur' betreft hebben we zelfs niet het detail ”van Nazareth” in handen, aangezien Matteüs die koppelt aan een schriftwoord (”hij zal nazoreeër genoemd worden”), alsof de woonplaats van Jezus aan de hand hiervan gefabriceerd is, evenals zijn geboorteplaats Bethlehem, dat eveneens gebaseerd is op een schriftplaats.
Wat we, aan de andere kant, wél in handen hebben zijn de brieven van Paulus, ouder dan de evangeliën, waar nauwelijks of geen verwijzingen naar een historische figuur staan, maar juist wél een hoop zaken die wijzen op zijn goddelijkheid.

En om het nóg ingewikkelder te maken, ra, ra, wat men na honderd jaar theologische boeken schrijven over mondelinge traditie ontdekte (waarom in vredesnaam niet eerder!): de wonderverhalen over de wonderbaarlijke spijziging zijn eenvoudig hervertellingen van een verhaal dat men in 2 Koningen 4:42-44 kan lezen:

Er was een man gekomen uit Baäal-Salisa; hij bracht de man Gods in zijn tas brood van de eerstelingen, twintig gerstebroden en vers koren. En hij zei: Geef het aan het volk, opdat ze eten. Maar zijn dienaar zei: Hoe kan ik dit aan honderd man voorzetten? En hij zei: Geef het aan het volk, opdat ze eten. Want zo zegt Jahweh: Men zal eten en overhouden. Daarop zette hij het hun voor, en zij aten en hielden over, naar het woord van Jahweh.

Er is over Jezus een nieuw verhaal gecreëerd op basis van het verhaal over de profeet Elisa. Zelfs het detail van gerstebroden wordt nu duidelijk! En om het nog mooier te maken. Het tweede voorbeeld dat Van Peer toevallig voorbij laat gaan, het verhaal van de opwekking van het dochtertje van Jaïrus is duidelijk een hervertelling van 2 Koningen 4:27-37, nota bene hetzelfde hoofdstuk als waar het vorige verhaal vandaan kwam! (zie: Steven Carr).
Thomas Brodie heeft ontdekt dat vele verhalen in de synoptische evangeliën hervertellingen zijn van het Elia-Elisa epos in het Oude Testament. Robert Price heeft het aangevuld totdat praktisch het hele evangelieverhaal bezien kan worden als hervertelling van oud-testamentische verhalen.
En Dennis MacDonald (The Homeric Epics and the Gospel of Mark) heeft aangetoond dat Marcus ook gebruik heeft gemaakt van Homerus' Odysseus-verhaal (wat betreft dit verhaal 3:34-38,63-68; 4:30,36,51,53-58, 65-68) en ook daar veel details aan ontleent, onder andere dat het tweemaal geschiedt, de vermelding van mannen in het eerste verhaal en het indelen in groepen.


Voor mij persoonlijk zijn de inzichten die in recente decennia naar boven zijn gekomen, dat de evangelisten niet maar schrijvers waren die mondelinge traditie verzamelden en met verbindende lijm van een zin aan het begin en eind van iedere perikoop tot een evangelieverhaal omturnden, maar literaire creaties (geheel opgemaakte verhalen) schiepen, nieuwe versies van aloude beroemde teksten, één van de grootste eye-openers geweest. In hoeverre er nog iets van een historische Jezus en mondelinge traditie daarachter zit is iets waar men nog lang op kan studeren, maar ik ben bang dat het bij voortgaand onderzoek zal verdampen. Het is duidelijk afgelopen met het centraal stellen van een mondelinge traditie die ons iets kan leren omtrent een historische Jezus.

Hoewel Van Peer niets laat horen over deze nieuwe inzichten, weidt hij lang uit over moderne studies over mondelinge overleveringen, waarin hij goed naar voren laat komen hoe onbetrouwbaar die is. Zelfs waar we professionelen bestuderen, bijvoorbeeld zangers, pianisten, barden, moeten we tot de conclusie komen dat de capaciteit om uit het hoofd te leren weliswaar opmerkelijk geoefend kan worden en dus in een orale cultuur wellicht groter was dan in onze tijd, maar dat dit geen waarborg is voor betrouwbaarheid. Terwijl een bard bij het uit het hoofd leren nog geholpen wordt door poëtische vorm, iets wat maar sporadisch voorkomt in het Nieuwe Testament, zien we ook dat deze professionelen hun tekst aanpassen aan lokale omstandigheden, en hun vertellingen van hetzelfde verhaal op verschillende tijdstippen zeer van elkaar kunnen verschillen.

Het speculeren over en centraal stellen van een mondelinge traditie begon met de oudtestamentische theoloog Gunkel, die de theorie ervan ontworp (Vormkritiek). Het duurde niet lang voordat dit door nieuwtestamentici werd overgenomen (Schmidt, Dibelius en Bultmann). De hele twintigste eeuw lang heeft men hier op voortgeborduurd, onder meer via het uitstippelen van bepaalde principes die aan de basis van mondelinge overlevering liggen, en zogenaamde criteria op basis waarvan men kan besluiten dat een bepaalde uitspraak authentiek is. Beide zaken zijn uiteindelijk te licht bevonden om te kunnen gelden als bruikbaar geschiedkundig gereedschap:

Een paragraaf terug wees ik al op het centrale axioma van de vormkritiek: niets komt door de zeef van de traditie, tenzij het op een bepaald tijdstip nuttig is, dus een precedent schept voor iets. Jammergenoeg moet ik opmerken dat dit een ander axioma opheft, het criterium van dissimilariteit (ongelijkheid): hoe meer een uitspraak van Jezus overeenkomt met de praktijk of de leer van de vroege kerk, hoe groter de waarschijnlijkheid dat het niet van laatstgenoemde afkomstig is, maar het enkel op naam van Jezus geplaatst is om het de benodigde autoriteit te verschaffen.
Gaat men uit van beide principes, dan zal men zien hoe de één de ander uitschakelt, en er helemaal niets overblijft: alle bewaard gebleven uitspraken hebben het overleefd vanwege dat ze nuttig waren. Men kan voor alle uitspraken dus een Sitz-im-Leben Kirche veronderstellen. En dat heeft weer tot gevolg dat een pre-christelijke Sitz-im-Leben Jesu overbodig wordt. Niets ervan hoeft op een Jezus terug te gaan.
Daar komt nog bij dat alle onderwijzende uitspraken hun duidelijke parallel hebben in een Rabbijnse of Hellenistische omgeving. Er is dus geen bijzondere reden waarom een uitspraak bij Jezus zijn oorsprong zou vinden. Wijsheden gingen als regel rond van de ene beroemde mond tot de volgende, vooral in een joodse setting. Uiteraard heeft Jezus het mogelijkerwijs uitgesproken, maar dan zou hij niets anders gezegd hebben wat anderen niet ook al zeiden. Is dat wat men graag wil weten over hem?
[Zie The Christ Myth Theory and Its Problems]

Aan het eind van een hoofdstuk waar hij diverse zaken die aan mondelinge overlevering kleven uitvoerig bij langs gaat, komt Van Peer met een zeer goede conclusie aan, de moeite waard om wat uitvoeriger te citeren:

Vanzelfsprekend ’hebben’ we de mondelinge overlevering niet en moeten we haar reconstrueren volgens de beste, dat wil zeggen de betrouwbaarste methoden die we hebben. Dit hoofdstuk heeft een aantal factoren ontleed die in de mondelinge overlevering een rol hebben gespeeld. Chronologisch verloopt dit proces in verschillende fasen. In de eerste plaats moeten getuigen van de gebeurtenissen uit het leven van Jezus de dingen hebben gezien. Er zijn goede aanwijzingen dat de waarnemingen van getuigen niet altijd betrouwbaar zijn…Stel dat ik achteraan in de groep sta. En ik luister. Kan ik alles goed horen? Onmogelijk. Het is in de open lucht, zonder geluidsversterking.Ik vraag mijn buurman wat Jezus zonet gezegd heeft. Daardoor mis ik wat Jezus nu aan het zeggen is. Kortom, ook al zie ik, dan nog ontsnappen vele details.
Vervolgens moet zo’n getuige vertellen wat hij of zij gezien heeft. En anderen moeten dat horen. Ook dat proces is onderhevig aan beperkingen. Welke taal spreekt de getuige? Aramees? Is mijn Aramees perfect, of maar gebrekkig, want mijn moedertaal is Grieks. Is de getuige een vrouw? Dan ben je als man in die tijd algauw wantrouwig. Is de verteller een Jood en ik niet, dan rijzen er weer andere problemen van geloofwaardigheid. Heeft de getuige uitvoerig verhaald wat hij of zij gezien heeft, of was het maar een kort resumé? Was de manier waarop het verteld werd overtuigend, dwingend, of geamuseerd? Was de toehoorder nieuwsgierig, sceptisch ingesteld? Spreekt de verteller tegen wat ik van iemand anders gehoord heb? Behoort hij of zij duidelijk to teen andere groep christenen dan ikzelf? Is de verteller een oud en bezadigd iemand of een gedreven jonge man of vrouw? En dan moet het weer aan anderen worden doorverteld, waarbij iedere keer weer vervormingen kunnen ontstaan.
Bovendien moeten luisteraars ook onthouden wat ze van de getuigen gehoord hebben. Soms moeten ze onthouden over langere tijd, bijvoorbeeld wanneer ze weer naar hun dorp of stad terugkeren of een zeereis moeten maken. En transport gaat natuurlijk langzamer in die tijd. Het onderzoek naar het onthouden van verhalen is inmiddels tot de ondubbelzinnige conclusie gekomen dat het menselijk geheugen niet alleen feilbaar is, maar dat het zo is ’gebouwd’ dat het zelf dingen construeert. Dus wat luisteraars gehoord hebben van hun getuigen, wordt niet letterlijk onthouden. Ook hier treden weglatingen, vervormingen en toevoegingen op. Herinneren is niet herhalen, het is herstellen en recreëren.
In een laatste fase wordt de herinnering in een bepaalde vorm gegoten. De evangelies die wij hebben zijn waarschijnlijk ’beter’ verteld dan die welke verdwenen zijn in de mist van de geschiedenis.

Een lange waslijst die weinig vertrouwen schenkt in mondelinge overlevering uit de oudheid. De laatste opmerking in dit hoofdstuk van Van Peer die hij hierop laat volgen verrast mij dan ook zeer en komt over als ongerijmd:

…Betekent dit alles nu dat we niets van de dingen in de evangelies kunnen geloven? Geenszins. Wel betekent het dat we niet gewoon voor waar kunnen aannemen wat er in de teksten staat, en dat we dus voorzichtig en methodisch te werk moeten gaan wanneer we willen achterhalen wat er historisch is gebeurd.

Waarom dit woordje ”geenszins”? Persoonlijk zou ik zeggen dat ”voorzichtig te werk gaan” op z’n minst afrekent met dit soort exclamaties van zekerheid. De betekenis van geenszins is in de Van Dale nog steeds ”volstrekt niet” en in een ander woordenboek ”op geen enkele wijze”. Maar opmerken dat bijvoorbeeld verhalen in de evangeliën hervertellingen zijn van oudtestamentische verhalen laat al zien dat er wel degelijk een andere wijze is waarop het ook kan worden verstaan. Dus waarom geen ”misschien” als antwoord op de vraag?

[Rereformed]

(Hoofdstuk 8: Mondelinge tradities, vervolg)

Uiteraard kan er nog veel meer gezegd worden. Als ik op dit punt in het boek een beschouwing zou geven over ”mondeling traditie” zou ik allereerst de balans eens opmaken van wat er tot nu toe in het boek al naar boven is gekomen:

-De ellenlange redevoeringen van Jezus in het evangelie van Johannes kunnen onmogelijk berusten op een mondelinge overlevering, oftewel kunnen onmogelijk teruggaan op Jezus. Woorden van iemand kunnen in een mondelinge traditie bewaard blijven in de vorm van één of twee zinnen die een opvallende wijsheid leren, of de kern van een gebeurtenis, gelijkenis of verhaal. Een lange preek is onmogelijk om in het geheugen te stampen op hetzelfde moment als die uitgesproken wordt en tientallen jaren lang bewaard te blijven (in het geval van Johannes bijna een eeuw). Zelfs als men direct na de preek probeert om nog eens bij langs te gaan wat iemand in een redevoering gezegd heeft, komt er bij ons mensen slechts een fractie naar boven van wat er in werkelijkheid gezegd is, en vaak dat ook nog hopeloos scheef getrokken. Wanneer dat niet onmiddellijk daarna wordt opgeschreven gaat ook dat spoedig zo goed als verloren. Tel hierbij op dat Johannes bijna een eeuw na Jezus wonderverhalen weet te vertellen waar oudere evangelies helemaal niets van weten, waaronder het verhaal van de opwekking van Lazarus, dat men moet beschouwen als het opmerkelijkste wonder in het gehele optreden van Jezus, én Jezus in Johannes talloze uitspraken doet die niet verenigbaar zijn met de Jezus die ons in oudere evangelies geschetst worden.
Johannes is dus met zekerheid een literaire creatie, gaat níet terug op mondelinge overlevering en gaat niet terug op een historische Jezus. Dit heeft verstrekkende gevolgen, denkt men alleen maar aan het feit dat Johannes Jezus meer aan het woord laat zijn dan alle andere evangelisten, enkel Johannes ons vertelt dat het optreden van Jezus wel drie jaar duurde, en Johannes vertelt dat de opwekking van Lazarus de aanleiding was voor Jezus’ tegenstanders om hem uit de weg te ruimen. Tel daarbij op dat de synoptische evangeliën Jezus laten veroordelen voor godslastering, waaraan hij zich helemaal niet schuldig maakt. Dan begrijpt men dat we met een kanjer van een probleem zitten. Indien de aanleiding voor het passieverhaal een opgemaakte zaak is, op basis waarvan kan men het passieverhaal überhaupt dan nog als historisch beschouwen?

-Matteüs en Lucas kopiëren Marcus. In de proloog van Lucas horen we zelfs uitdrukkelijk dat hij zich baseert op anderen die een verslag hebben geschreven. Lucas lijkt me af te vallen als neerslag van mondelinge overlevering. Het geboorteverhaal van Lucas en de stamboom van Jezus die Lucas geeft wijkt zozeer af van die van Matteüs dat dit te moeten terugvoeren op twee totaal verschillende mondelinge tradities - die bijna een eeuw lang blijkbaar geheel onwetend van elkaar zijn overgeleverd, terwijl het oudste evangelie Marcus hier überhaupt niets over wist -, mij zeer onwaarschijnlijk toeschijnt. Ik concludeer dat het waarschijnlijker is dat ze door de evangelisten geheel opgemaakt zijn.

-Van Peer liet in het vorige hoofdstuk voorbijgaan dat bepaalde leringen in de Bergrede te vinden zijn in Egyptische bronnen (Dodenboek, hoofdstuk 25 van De instructie van Amen-em-Opet), en zelfs in een Akkadisch fragment geschreven in spijkerschrift zo’n 700 jaar v.Chr. Er is ook gewezen op de link met de Cynici. Ik opperde de mogelijkheid dat Matteüs en Lucas gebruik hebben gemaakt van een collectie met cynische wijsheid. Ook hier lijkt een mondelinge traditie te verdampen. Zoals Van Peer schreef:

De teksten van Matteüs en Lucas zijn gewoon ’gerecycled’ uit oudere modellen die in het Nabije en Midden-Oosten circuleerden, net als de verhalen over Osiris en Mithras…Rond de Middellandse Zee en in het Nabije Oostenbulkt het in de oudheid gewoon van vergelijkbare mythen en rituelen. Het christendom heeft die brutaal ontkend en later voor een deel ook vernietigd. De boodschap van de evangelies is dus niet uniek in die tijd. Maar het is wel een ongelooflijke vooruitgang die het christendom in die Joodse cultuur gewerkstelligd heeft. Van het ’oog om oog, tand om tand’ van de Joodse traditie naar het christelijke ’Hebt uw vijanden lief’ is een culturele en sociale kwantumsprong. Maar dat heeft niets met goddelijkheid te maken, eerder met de vernieuwing die het christendom brengt binnen de Joodse godsdienst. Wanneer we de historische Jezus zouden confronteren met de christelijke opvatting dat hij de Zoon van God was, zou hij diep geschokt zijn.

Van Peer heeft het hier over een kwantumsprong, maar noemt het tezelfdertijd een vernieuwing binnen de Joodse godsdienst. Het lijkt me dat die twee moeilijk samengaan. Uitgaan van een historische Jezus die een Joodse prediker zou zijn geweest, maar die tevens op onvoorstelbaar revolutionaire manier breekt met de Joodse godsdienst is eenvoudig te contradictoir om geloofwaardig te zijn.
Veel waarschijnlijker dan dat dit alles teruggaat op een historische persoon is het scenario dat het christelijk geloof een kunstmatig gecreëerde synthese is van jodendom en hellenistische cultuur. De evangelieschrijvers maakten er een verhaal van.

-Van Peer wees er op dat de evangeliën door onzichtbare, auctoriale vertellers geschreven zijn, en dat deze vorm zich bij uitstek leent voor manipulatie, redactie, vertellen van zaken die niemand kan weten, dingen kleuren naar gelang het de schrijver belieft, terwijl laatstgenoemde ogenschijnlijk als objectief en authentiek overkomt. Bovenal verstrekte informatie waar niemand bij was duidt op literaire creatie en sluit mondelinge overlevering uit.
Thomas Paine schreef in 1794 al een commentaar op de passage van de verzoeking in de woestijn (waar niemand getuige van kon zijn):

Het meest buitengewone wonder van het Nieuwe Testament is het verhaal van de duivel die Jezus Christus meevoert naar de top van een hoge berg om hem alle koninkrijken der wereld maar te laten zien. Hoe komt het dat Amerika niet toen al ontdekt werd; was het omdat deze roetachtige hoogheid slechts koninkrijken van enige waarde schatte? Ik heb teveel respect voor het morele karakter van Christus om te geloven dat hij deze walvis van een verhaal vertelde. [Zie: http://www.kolumbus.fi/volwassengeloof/thomaspaine.htm]

Voorts zou ik nog wijzen op de volgende zaken:

-Er is in de christelijke godsdienst niets bekend over de aanwezigheid van een instituut, mechanisme of enigerlei georganiseerde vorm, noodzakelijk voor betrouwbare mondelinge overlevering, zoals Mishna- of Koranscholen. Noch hebben we een evangelie dat in de vorm van poëzie is gezet, om te dienen als geheugensteun.

Er zijn wel een paar fragmenten te vinden die aandoen alsof ze poëzie zijn die men uit het hoofd leerde. Van Peer wijst in zijn boek op de proloog van het Johannesevangelie. Al deze uitzonderingen zijn mythologisch en theologisch van aard.
Hier volgen enkele van zulke poëtische teksten:

De Christus-hymne uit Filippenzen 2:

"Hij die de gestalte van God had, hield zijn gelijkheid aan God niet vast, deed er afstand van. Hij nam de gestalte aan van een slaaf en werd gelijk aan een mens. En als mens verschenen, heeft hij zich vernederd en werd gehoorzaam tot in de dood – de dood aan het kruis. Daarom heeft God hem hoog verheven en hem de naam geschonken die elke naam te boven gaat, opdat in de naam van Jezus elke knie zich zal buigen, in de hemel, op de aarde en onder de aarde, en elke tong zal belijden: ‘Jezus Christus is Heer,’ tot eer van God, de Vader."

Het is duidelijk dat deze tekst ons geen informatie verschaft over een historische Jezus.
Er is nog een stukje poëzie, te vinden in de Kolossenzenbrief. Alweer een aaneenrijging met letterlijk fantastische beschrijvingen van een mysteriewereld:

Beeld van God,
De Onzichtbare,
is Hij,
eerstgeborene van heel de schepping.
In Hem is alles geschapen,
alles in de hemel en alles op aarde,
het zichtbare en het onzichtbare,
vorsten en heersers,
machten en krachten,
alles is door Hem en voor Hem geschapen.
Hij bestaat vóór alles
en alles bestaat in Hem.
Hij is het hoofd van het lichaam, de kerk.
Oorsprong is Hij,
Eerstgeborene van de doden,
om in alles de eerste te zijn:
in Hem heeft heel de volheid willen wonen
en door Hem en voor Hem
alles met zich willen verzoenen,
alles op aarde
en alles in de hemel,
door vrede te brengen
met zijn bloed aan het kruis.

Deze tekst uit de Kolossenzenbrief maakt van Christus de schepper en onderhouder van het universum. Dit is een grove ketterij indien je het wil verbinden aan één of andere historische Jood die men ergens in Galilea en Jeruzalem laat lopen, en die Matteüs als een Torah-onderhouder bestempelt en die al moeilijk kan aanhoren dat iemand hem aanspreekt met de titel 'goede meester'. Een volslagen onmogelijkheid dus.

Nóg een hymne of geloofsbelijdenis die eruit ziet als iets wat uit het hoofd werd geleerd; te vinden in 1 Tim 3:16:

Hij is geopenbaard in het vlees
in het gelijk gesteld door de Geest,
is verschenen aan de engelen,
verkondigd onder de volken,
vond geloof in de wereld,
is opgenomen in de hemel in majesteit.

Ook in deze hymne zien we geen identificatie met een menselijke persoon, en er ontbreekt ook enige verwijzing naar een aards optreden. Deze godheid schijnt slechts te zien te zijn geweest door engelen en hij verkondigt geen eigen boodschap.

- Bovenstaande bijbelteksten laten zien dat het christelijk geloof gedragen werd door creatie van denkbeelden. Dit wordt nog duidelijker wanneer we de hele christelijke bibliotheek van de eerste 300 jaar overzien. Het is een stapel boeken die voor een groot deel bestaat uit voor honderd procent verzonnen zaken. Af en toe komen we een Jezus tegen die geportretteerd wordt als historische verschijning, maar niemand twijfelt er dan aan of de tekst is volkomen verzonnen. Zo zijn er bijvoorbeeld wel drie vondsten van het boek De Wijsheid van Jezus Christus. Dit geschrift moet dus in de christelijke groepering van Nag Hammadi populair zijn geweest. Het is gebaseerd op een niet-christelijk geschrift, een brief die begint met de woorden "Eugnostos de gezegende, aan allen die van hem zijn". Het boek De wijsheid van Jezus Christus haalt woord voor woord leringen van Eugnostos aan, maar legt ze in de mond van Jezus.
De brief van Eugnostos eindigt met de tekst: "Maar dit is genoeg. Alles wat ik u heb gezegd heb ik zo gezegd dat u het kunt aannemen, totdat hij onder u verschijnt die niet onderwezen hoeft te worden. Hij zal deze dingen in blijdschap en in puur weten uitspreken."
De gnostieke tekst van Eugnostos wordt verondersteld al uit de eerste eeuw te stammen. De christelijke schrijver die de woorden van Eugnostos op Jezus heeft overgeheveld deed dit blijkbaar omdat hij de laatste woorden van dat geschrift zag als een profetie die hij op het object van zijn geloof (Jezus Christus) betrekking zag hebben. De christelijke schrijver kopieerde de leringen uit de brief maar verzint er zelf een contekst bij waarbij hij al uitgaat van het einde van het evangelie van Marcus, en dan met een vervolg erop aankomt. De Wijsheid van Jezus Christus begint zo:

"De wijsheid van Jezus Christus.
Nadat hij uit de dood opstond, bleven zijn 12 discipelen en 7 vrouwen zijn volgelingen, en gingen ze naar Galilea, naar de berg genaamd Goddelijke Instructie en Blijdschap. Toen ze daar waren aangekomen stonden ze versteld van de onderliggende realiteit van het universum en het plan en de heilige voorzienigheid en de kracht van (hemelse) machten en van alles wat de Heiland (=Redder, Saviour) met hen in het geheim van het heilige plan doet. De Heiland verscheen aan hen niet in zijn vorige vorm, maar in de onzichtbare geest. En zijn aanschijn was als van een grote engel des lichts. Maar zijn aanschijn moet ik niet beschrijven. Geen sterfelijk vlees zou het kunnen verdragen, maar alleen het pure en perfecte vlees, zoals hij ons leerde op de berg genaamd ”Van Olijven" in Galilea.
En hij sprak: 'Vrede zij met jullie! Mijn vrede schenk ik jullie!' En zij stonden allemaal versteld en vreesden.
Maar de Heiland lachte en zei tot hen: 'Wat denken jullie nu? Waarom staan jullie versteld? Wat zoeken jullie?' Filippus antwoordde: 'We zoeken de onderliggende realiteit van het universum en het plan.' De Heiland zei tot hen: ....

Vanaf dit punt kopieert de christelijke schrijver de woorden die we terugvinden in het andere geschrift Eugnostos de gezegende. Af en toe onderbreekt hij de tekst om er tussendoor te schrijven: "Matteüs zei tegen hem: 'Heer, niemand kan de waarheid vinden dan door u. Daarom, onderwijs ons de waarheid'. De Heiland zei:...

vanaf welk punt de tekst die hij kopieert weer vervolgt. Totdat de christelijke schrijver het weer ontbreekt met:

"Filippus zei: 'Heer, hoe dan verscheen hij aan de volmaakten? De volmaakte Heiland antwoordde hem:..."

Even later:

"Maria zei tegen hem: 'Heer, hoe dan zullen we dit weten?' De volmaakte Heiland antwoordde:..."

Niets van dit alles heeft met een mondelinge overlevering betreffende een historische Jezus te maken te maken. Maar het is wel in de vorm geschreven alsof het verhaalt over het optreden van een historisch persoon.
(En de schrijver ervan krijgt van mij een pluim: hij is de eerste die bedenkt dat Jezus ook kon lachen. Het duurde een paar eeuwen voordat men hier op kwam. )

De conclusie die ik trek uit al het voorgaande is dat ik tegenwoordig nauwelijks meer geïnteresseerd ben in speculaties omtrent ”mondelinge overlevering”. Het onderwerp dient tegenwoordig enkel nog voor christelijke apologeten om hun geloof de schijn te geven dat de informatie die we in de evangeliën lezen berust op tientallen jaren oudere – dus betrouwbare – informatie. Fijn dat Van Peer laat zien dat dit sowieso niet het geval is.

[Rereformed]

Hoofdstuk 9: Wat niet in het Nieuwe Testament mocht

Van Peer begint met deze opmerking:

Dit hoofdstuk behandelt een van de meest complexe aspecten van het Nieuwe Testament, namelijk hoe het er gekomen is.

Een bladzijde verder:

Het is niet mogelijk om binnen het bestek van dit hoofdstuk deze complexe geschiedenis weer te geven.

Ik zou het hoofdstuk dus op een andere manier begonnen zijn.

Op bladzijde 196 kom ik ’Origines’ tegen. Aangezien hij in 185 geboren is zal de kerkvader Origenes er mee bedoeld zijn.
Weer een bladzijde verder kom ik deze redenatie tegen:

Op het eerste gezicht lijkt de keuze voor de vier canonieke evangelies gerechtvaardigd, omdat alle apocriefe evangelies van latere datum zijn. Er is geen apocrief evangelie dat vroeger is geschreven dan het jaar 100.

Jammergenoeg doet Van Peer hier weer een uitspraak die wetenschappelijk niet verantwoord is. Typisch voor vele geschriften is dat ze niet met enige zekerheid te dateren vallen. Over het evangelie van Thomas is geen overeenstemming onder wetenschappers. Het evangelie wordt door sommigen gedateerd op ”ouder dan het evangelie van Marcus”, door anderen op ”ergens ver in de tweede eeuw”. Aangezien Van Peer soms verwijst naar de prachtige website earlychristianwriters.com had hij er goed aan gedaan ook nu even te kijken:
50-140 Gospel of Thomas

De datering van dit evangelie ligt heel gevoelig. Het evangelie heeft uitspraken van Jezus die overeenkomen met die van de synoptische bijbelevangeliën, maar soms is de bewoording toch weer heel anders. Ook bevat het evangelie uitspraken van Jezus die vreemd of zelfs bizar overkomen. Voorts bevat het geen geloof in een uit de dood opgestane Jezus. Een vroege datering brengt gelovige christenen daarom in verlegenheid, want dan zou het wellicht authentieker zijn dan Marcus. Dús dateert een christelijke wetenschapper het evangelie liever zo laat mogelijk. Dan kan men het interpreteren als een afwijking van het originele (en betrouwbare) geloof.
Maar wil een wetenschapper een boek schrijven met bewijsmateriaal voor het bestaan van een historische Jezus, dan kan het weer handig zijn het jaar 50 uit de goochelhoed tevoorschijn te halen voor ”de kern van het evangelie van Thomas”, om de tijd tussen Jezus en de oudste geschreven traditie met twintig jaar te bekorten (zie Bart Ehrmans Did Jesus exist).

In de loop van dit hoofdstuk maakt Van Peer een opmerking over het Proto-evangelie van Jacobus, dat hij op 150 dateert. Maar op de tijdlijn die Van Peer op het eind van zijn boek geeft staat:

80-90 Evangelie van Jacobus geschreven

Van het evangelie van Petrus is enkel een fragment bewaard gebleven. Dateringen van het evangelie variëren van ”enkele jaren na Marcus” tot 160. Dus beslist niet ouder dan Marcus, maar misschien niet later dan de twee laatste evangelies die in de bijbel terecht zijn gekomen.
Wat hier voor een lezer die niet bekend is met bijbelwetenschap uitgelegd dient te worden is dat de datering voor geschriften enkel bepaald kan worden aan de hand van de inhoud van de tekst (aangezien men niet over het origineel beschikt, maar enkel over een kopie ervan daterend van eeuwen later). En dat geeft vaak geen uitsluitsel. In het evangelie van Petrus zijn de laatste woorden van Jezus: ”Mijn kracht, mijn kracht, je hebt mij verlaten”. Dit wijst erop dat de schrijver van het evangelie bekend is met het evangelie van Marcus (”Mijn God, mijn God, waarom hebt u mij verlaten”), maar deze tekst om theologische redenen verminkt heeft. Ook komt de naam Jezus niet voor in het overgebleven gedeelte van het evangelie, maar hij wordt aangeduid als ”Heer” en ”Zoon van God”, typisch voor een latere tijd. Op grond van dit soort zaken trekt men conclusies betreffende de datering. Maar hoeveel later dan Marcus is onmogelijk te zeggen met enige zekerheid. Men kan dan enkel verwijzen naar de uiterste datum voor ontstaan, wanneer een geschrift door een kerkvader genoemd wordt. Irenaeus wijst bijvoorbeeld het evangelie van Judas af als ketterij, zodat men dan kan concluderen dat dát evangelie in ieder geval (ruim) voor het jaar 180 geschreven moet zijn.

Weer een bladzijde verder schrijft Van Peer dat ook alle andere christelijke teksten die niet in de bijbel gekomen zijn van later datum zijn dan de vier evangelies in het Nieuwe Testament. Hoe is dat mogelijk wanneer Van Peer eerder in zijn eigen datering nota bene aangegeven heeft dat het evangelie van Johannes later geschreven is dan de brief van Clemens van Rome?

Maar ook heeft het weinig zin om de datering van alle andere teksten van de bijbel met die van de evangeliën te vergelijken. In het Nieuwe Testament treffen we geschriften aan die wetenschappers dateren op het tijdsbestek 100-160 (2 Petrus en de zogenaamde Pastorale brieven van Paulus). Wanneer 2 Petrus in de bijbel is gekomen is er wat datering betreft geen reden om ook de (Griekse) Apocalyps van Petrus of bepaalde andere geschriften, zoals de brief van Barnabas als bron voor het vroegste christendom te beschouwen. Iets wat Van Peer met een opmerking over deze brief op het eind van het hoofdstuk gelukkig ook laat horen.

Datering is slechts een van de vele criteria om de betrouwbaarheid van de informatie te schatten. Toch kan gezegd worden dat de apocriefe teksten een overmaat aan fantastische, mythische, soms grappige of ook groteske verhalen bevatten.

Men kan zich afvragen of men dit idee krijgt omdat wij bijbellezers zo gewend zijn aan de teksten van de vier evangelies en het boek Handelingen. Wat is tenslotte een ’overmaat’? Komen we die niet al in de ons vertrouwde boeken tegen? Boze geesten die in een kudde zwijnen varen, Jezus die in gesprek is met de satan, en na gelukkige afloop door engelen gediend wordt, of Jezus op een berg in gesprek met Mozes en Elia, Jezus die een storm luwt, doden opwekt, op water loopt, eten vermenigvuldigt voor duizenden. En wat hiervan te denken:
En God deed buitengewone krachten door de handen van Paulus, zo zelfs dat, als de zweetdoeken of de doeken die hij om zijn middel droeg, van zijn lichaam op de zieken gelegd werden, de ziekten van hen weken en de boze geesten uit hen weggingen. (Handelingen 19:11-12)

Het proces van selectie en beperking tot de vier heeft meer dan drie eeuwen geduurd. Het eerste Nieuwe Testament zoals wij dat kennen dateert van 367, en is samengesteld door bisschop Athanasius van Alexandrië. Er waren dus gepassioneerde discussies tussen groepen gelovigen die zich allemaal ’christen’ noemden – en die allen van zichzelf beweerden dat ze het ’ware’ christendom vertegenwoordigden. Wat wij nu aan evangelies hebben, is het resultaat van die strijd, waarin de winnende partij de teksten van andere groepen christenen systematisch veroordeeld, en ook vernietigd heeft.

Van Peer vermeldt dat de volledige collectie apocriefen te vinden is in The Apocryphal New Testament – A Collection of Apocryphal Christian Literature in English Translation van J.K.Elliot, en vervolgt met een belangrijke opmerking:

Er zijn helaas geen Nederlandse vertalingen van originelen, maar in ons taalgebied heeft Jacob Slavenburg heel wat Engelstalig materiaal naar het Nederlands vertaald, bijvoorbeeld de Nag Hammadi geschriften en in Het grote boek der Apokriefen. Wel moet hierbij worden aangetekend dat deze werken vanuit een sterk esoterische hoek zijn vertaald. De wetenschappelijke betrouwbaarheid is aanvechtbaar.

Vervolgens besteedt Van Peer wat speciale aandacht aan het Thomasevangelie.

Het Thomasevangelie
Terwijl Van Peer juist heeft opgemerkt – ik kijk het voor de zekerheid nog eens na of ik het wel goed gelezen heb - ”Er is geen apocrief evangelie dat vroeger is geschreven dan het jaar 100”, krijgen we nu, drie bladzijden verder, een tekst te lezen alsof die door een andere schrijver geschreven is:

Een goed voorbeeld van de apocriefe teksten is het evangelie van Thomas, waarvan specialisten aannemen dat het misschien tot de oudste bronnen behoort, wellicht tezelfdertijd tot stand gekomen als het boek Q, dus ongeveer tussen het jaar 40 en het jaar 70 – dus vóór het oudste evangelie, dat van Marcus. Dat is op zich al opmerkelijk: een van de alleroudste teksten is uitgesloten van het Nieuwe Testament. Ook hierin weerspiegelt zich weer de machtsstrijd tussen de verschillende vroegchristelijke groepen.

Of wellicht weerspiegelt het de machtsstrijd tussen wetenschappers met verschillende doelstellingen en/of religieuze overtuigingen? Of anders gezegd: weerspiegelt het dat wat doorgaat voor ’bijbelwetenschap’ voor een groot deel een spel van retoriek is?
Van Peer merkt er wel iets van op, want hij laat erop volgen dat het ook totaal anders kan zijn:

Het moet echter worden opgemerkt dat over de datering ervan geen consensus heerst. De schattingen lopen uiteen van het jaar 40 tot het jaar 200! In ieder geval was het in grote delen van de oudheid bekend vanaf het jaar 230.

Maar indien zo, waarom de lezer dan eerst het gevoel geven dat het hier om een schandaal gaat? Als er ergens een moment was dat Van Peer de betrekkelijkheid of onwetenschappelijkheid van wat voor bijbelwetenschap doorgaat, of het gevaar van vooringenomenheid of pure speculatie had moeten beseffen, en zich daar veel meer door zou moeten laten leiden, dan is het wel op dit punt.
Wat moet men met een ”misschien behorend tot de oudste bronnen”, dat in dezelfde zin tot een ”wellicht” wordt omgeturnd en verbonden wordt aan een boek Q dat helemaal niet bestaat, uitmondt in ”een van de alleroudste teksten”, die echter ”uitgesloten worden via machtsstrijd”, om in de volgende zin begroet te worden tot ”misschien pas op het eind van de tweede eeuw ontstaan”, waarna er helemaal niets opmerkelijks meer overblijft, en het volkomen logisch is dat men zo’n geschrift niet opneemt in een collectie die moet doorgaan voor betrouwbare informatie.

Het evangelie van Thomas is gnostisch, maar in het geval van het Thomasevangelie helpt deze informatie niet echt. Gnostiek is iets wat in beperkte mate voorbij kan komen, zoiets kan bijvoorbeeld ook in de brieven van Paulus opgemerkt worden en in het evangelie van Johannes. In het Thomasevangelie is het te vinden in iets sterkere mate, maar het is nog ver weg van een volledig uitgewerkte vorm, zoals in vele andere Nag Hammadi geschriften. Het Thomasevangelie is ambigieus. Het heeft uitspraken van Jezus die min of meer overeenkomen met Matteüs en Lucas, en Van Peer laat terecht weten dat ze soms zelfs authentieker kunnen overkomen:

Sommige specialisten menen dat dit evangelie dichter staat bij wat Jezus zelf heeft gezegd – maar daarover bestaat nog geen consensus.

Aan de andere kant hoeft men namelijk maar enkel Thomas 53 te lezen om te weten dat dit geen uitspraak van een historische Jezus die in Palestina rondliep kan zijn:

Zijn discipelen zeiden tot hem: Heeft besnijdenis enig nut? Hij zei tegen hen: Indien het nut had zou een vader al besneden kinderen van hun moeder krijgen. Maar besnijdenis in de geest is volkomen nuttig gebleken.

Heel verfrissend is het volgende commentaar, waar ik in plaats van Bart Ehrman die de hele tijd om Van Peer heen zoemt, eens de echte Van Peer aan het woord meen te horen:

In heel wat spreuken van het Thomasevangelie zijn opvallende parallellen te vinden met zenboeddhistische koans of met uitingen uit de kunstwereld. Zo bijvoorbeeld spreuk nummer 19: ’Zalig is wie was vóór hij werd’. We bevinden ons hier bijna in de wereld van de avant-garde: ’Bevor Dada da war, war Dada da’…

Van Peer vervolgt met een uitstekende korte uiteenzetting van de gnostiek, waarvan ik enkel het volgende citeer omdat het de kern ervan zo kort en helder mogelijk verwoordt:

Gnostiek is een heel aparte wereld, waarin de mens wordt gezien als een geest die uit Gods rijk is gevallen en nu gevangen is in materie. Verlossing daaruit is uitsluitend mogelijk door het verwerven van die geheime kennis, waardoor je uit de materie kunt ontsnappen.

We krijgen vervolgens korte beschrijvingen van fantastische verhalen. In de Handelingen van Thomas verkoopt Jezus Thomas als slaaf aan de koning van Indië, waar hij als timmerman voor de koning werkt.

Het wordt nog gekker in de Handelingen van Paulus (ca. 200), waarin Paulus een sprekende leeuw bekeert en doopt, die hem later in de arena het leven bespaart…Of de Handelingen van Petrus (ca. 180), een soort kungfuverhaal in de strijd tussen Petrus en een satanische tovenaar Simon Magus. Het hoogtepunt in het verhaal is wanneer Simon als een vogel over de tempels en heuvels van Rome vliegt en Petrus hem in volle vlucht aanvalt. Simon stort ter aarde.

Onduidelijk blijft waarom Van Peer deze teksten onder de gnostische teksten rekent.
Van Peer besluit het hoofdstuk met een beschouwing over het evangelie van Judas. Hij komt met deze opmerkingen aan het eind van zijn beschrijving:

Onderzoekers was vroeger al opgevallen dat Judas in het Nieuwe Testament steeds negatiever wordt afgeschilderd. Is het mogelijk dat in vroegere versies (die we niet meer hebben) Judas gezien werd als een apostel die juist heel dicht bij Jezus stond, zoals in het evangelie van Judas, maar dat deze teksten verloren (of vernietigd) zijn? Het Judasevangelie is wel één van de oudste apocriefe evangelies die we hebben. Dus?

Het interessantste aspect wat betreft Judas is Van Peer wellicht ontgaan, namelijk dat Paulus in 1 Kor. 15:5 laat zien helemaal niets te weten van een verraad en dood van Judas:

Het belangrijkste dat ik u heb doorgegeven, heb ik op mijn beurt ook weer ontvangen: dat Christus voor onze zonden is gestorven, zoals in de Schriften staat, dat hij is begraven en op de derde dag is opgewekt, zoals in de Schriften staat, en dat hij is verschenen aan Kefas en vervolgens aan de twaalf leerlingen.

Terecht beëindigt hij het hoofdstuk met de opmerking:

De apocriefe teksten in het algemeen werpen een twijfelachtig licht op de officiële versie van het christendom, zoals die door de heersende kerken wordt verspreid.

[Rereformed]

Hoofdstuk 10: Een christendom zonder Jezus

Hoofdstuk 10 van Niet te geloven, Een christendom zonder Jezus genaamd, is fascinerend. Zoals de titel van het hoofdstuk al aangeeft presenteert Van Peer hier een Paulus die een religie predikt waar de historische Jezus geen enkele rol speelt, oftewel zou de titel van het hoofdstuk Een christendom zonder een historische Jezus kunnen zijn. Het hoofdstuk leest, uitgezonderd enkele zaken, alsof men een uiteenzetting van het jezusmythicisme leest. Aangezien dat niet zijn bedoeling is stuit Van Peer in de kenschetsing van de situatie meerdere malen op behoorlijke onmogelijkheden en bizarre scenario's die hij duidelijk maakt via herhaaldelijk gebruik van uitroeptekens.

Hier komt jammergenoeg om de hoek kijken dat Van Peer het boek Handelingen vrijwel onberoerd heeft gelaten. In wetenschappelijke studies van Paulus benadert men het boek Handelingen met groot scepticisme, aangezien het een tendensgeschrift is (zie bijvoorbeeld hier). Van Peer probeert het leven van Paulus zoveel mogelijk te verbinden aan de beschrijving ervan in Handelingen, daarbij stuitend op problemen. Hij laat nergens weten dat Handelingen, misschien met uitzondering van enkele passages vanaf Hand. 20:6 die in de wij-vorm zijn geschreven, een kunstmatig gecreëerde geschiedenis van het christendom is. Velen zien het tegenwoordig als een laat geschrift dat als doel had om de ketter Paulus, waar het Marcionisme zich als eerste op beriep, te ontsmetten en in te lijven bij de proto-orthodoxe sekte (later het katholicisme genaamd) die zich baseerde op een letterlijke interpretatie van de evangelies, oftewel op een historische Jezus. Dit deed men via diverse kunstgrepen: de creatie van het boek Handelingen, enige inserties (interpolaties) in de authentieke brieven van Paulus, en het schrijven van de zogenaamde pastorale brieven, waar men tweede eeuwse katholieke leringen op naam van Paulus zette.

Van Peer dateert Handelingen op ca. 80-90 (p. 213) of 85-90 op zijn tijdlijn aan het eind van het boek, en schijnt zich er niet van bewust te zijn dat de meeste recente wetenschappers Handelingen allang naar de tweede eeuw hebben verplaatst. John Knox en J.T. Townsend dateren het op ca. 150, geschreven als antwoord op het Marcionisme, J.C. O’Neill op 115-130 en Burton Mack ca. 120. De meest recente specialisten-commentators J.B. Tyson en Richard Pervo staan ook datering in de tweede eeuw voor. Richard Pervo schrijft in The Mystery of Acts (p. 9):

I have argued elsewhere at considerable length that Acts belongs to the second decade of the second century (c. 115). The author’s use of Paul’s letters and his probable knowledge of the Antiquities of Josephus rule out a date before 100. Luke and Acts justify an existing boundary between two religions, ”Judaism” and ”Christianity”. Acts is also familiar with the organization and issues of Christian groups during the first decades of the second century. Acts is also aware of the different understandings of the Christian message that would give rise to ”orthodox” and ”heretical” formulations of the faith.

Voor een uitstekende lezing over het boek Handelingen zie Richard Carrier

Wel laat Van Peer weten dat enkel zeven brieven van Paulus als authentiek worden beschouwd:

De authentieke brieven van deze Saulus zijn slechts de helft van de veertien die zijn overgeleverd. Het zijn de brieven aan de christenen van de steden Tessalonica, Korinthe (twee brieven), Galaten, Filemon, Fillipi, en aan de christenen in Rome.

Voor de goede orde: er zijn enkel dertien brieven overgeleverd op Paulus’ naam. Daarvan worden inderdaad zeven als authentiek beschouwd, waaronder de eerste brief aan de Thessalonicenzen, maar níet de tweede brief, iets wat niet duidelijk wordt uit bovenstaande citaat uit Van Peers boek. (Voorts wordt de Griekse stad Filippi met een enkele l en dubbel p geschreven, iets wat Van Peer op de volgende bladzijde gelukkig correct schrijft.)

Van Peer begint met een beschrijving van de gebeurtenissen na Jezus’ dood, via het boek Handelingen:

Na de dood van Jezus, ergens rond het jaar 30, verspreidden kleine groepen van zijn volgelingen zijn leer (of wat ze daarvoor hielden) vooral in Jeruzalem en omgeving. Je zou ze kunnen beschouwen als kleine revolutionaire cellen die verkondigden dat hun geëxecuteerde leider was opgestaan uit de dood - omdat hij God was.

Het ”omdat hij God was” is een brug te ver. Geen Jood roept een mens uit tot God. Indien men Handelingen wil geloven predikte Petrus op de pinksterdag een apocalyptische boodschap: ”Wat hier nu gebeurt, is aangekondigd door de profeet Joël: ’Aan het einde der tijden….” ”Omdat God David onder ede beloofd had dat een van zijn nakomelingen zijn troon zou bestijgen, heeft hij de opstanding van de messias voorzien”…”Laat het hele volk van Israël er daarom zeker van zijn dat Jezus, die u gekruisigd hebt, door God tot Heer en messias is aangesteld.” ”Laat u redden uit dit verdorven mensengeslacht!”
In het interview dat op YouTube te beluisteren is, wordt Van Peer toevallig een vraag gesteld over wat Pinksteren nu eigenlijk is. Van Peer legt vervolgens uit wat men in het boek Handelingen kan vernemen, maar laat achterwege te vertellen dat dit verhaal eenvoudig uit de duim gezogen is, of in ieder geval in contradictie staat tot wat men uit de evangelieverhalen kan opmaken. In het oudste evangelie van Marcus krijgen de discipelen de opdracht om naar Galilea te gaan. In het vervolgverhaal dat Matteüs verzint doen ze dat ook daadwerkelijk. Ook het aanhangsel (laatste hoofdstuk) dat later aan het evangelie van Johannes is toegevoegd laat weten dat de discipelen na de opstanding van Jezus naar Galilea teruggingen (om zich op belangrijker zaken (vissen) te concentreren ).

Al heel snel leidde dit tot (soms gewelddadige) conflicten. Stefanus, de eerste martelaar van het christendom, wordt in Jeruzalem gestenigd vanwege zijn vermeend blasfemische uitspraken.

(Voor de duidelijkheid:) De blasfemie hield niet in dat hij Jezus tot God had uitgeroepen, maar

…getuigen…verklaarden: ’Deze man keert zich steeds weer tegen de tempel en de wet, want we hebben hem horen zeggen dat Jezus uit Nazareth de heilige plaats zal afbreken en de gebruiken die Mozes ons heeft overgeleverd zal veranderen’.

Dit is de situatie waar Saulus op het toneel verschijnt. Als Jood wil hij die nieuwe beweging een halt toeroepen, en hij doet dit ook op een gewelddadige manier, door te trachten die christenen te vervolgen en uit te roeien.

Vervolgens komt Van Peer met enige kritiek op het boek Handelingen:

Misschien was hij geboren in Tarsus, in het zuiden van Turkije, maar ook dat is onzeker. Hiëronimus, die in de vierde eeuw leeft, meldt echter dat er in die tijd ook een ander verhaal in omloop was: dat Saulus’ ouders uit Gischala, in Galilea stamden, een stadje zo’n veertig kilometer ten nooden van Nazareth, en dat Paulus daar geboren is, maar dat na een opstand die volgde op de dood van Herodes de Grote in 4 voor Christus, hij en zijn ouders, temidden van een massale deportatie, door de Romeinen naar Tarsus werden verbannen. Als deze traditie op waarheid berust, dan werpt het wel ernstige twijfels op over Saulus’ claim dat hij een Romeins staatsburger was. Zou Rome iemand uit een oproerige provincie het staatsburgerschap verleend hebben? Dat is toch enigszins onwaarschijnlijklijk.

De grote implicatie hiervan schijnt Van Peer te ontgaan, aangezien hij er niet over rept, hoewel het volgens bovenstaande gegevens goed mogelijk is: indien Paulus in werkelijkheid geen Romeins staatsburger was is de laatste 25% van het boek Handelingen puur fictie, want dat verhaal is volkomen afhankelijk van deze aanname.

Van Peer is hier ook slordig: Paulus/Saulus zelf beweert nergens in zijn brieven Romeins staatsburger te zijn. Er is dus helemaal geen sprake van "Saulus' claim". De claim wordt enkel tweemaal gemaakt door de schrijver van het boek Handelingen.

Zijn vervolging van christenen was gebaseerd op verontwaardiging: in zijn ogen vormden die groepen van christenen een bedreiging voor de Joodse identiteit, deels door hun extravagante beweringen over Jezus, deels ook doordat ze zich mengden met niet-joden. En dan gebeurt iets totaal verrassends. Het moet zich enkele jaren na de dood van Jezus hebben afgespeeld. Vakmensen houden het op het jaar 33. Op de weg naar Damascus krijgt hij een visioen van de verrezen Jezus.

Van slordigheid of onhelderheid in Van Peers boek kijkt inmiddels niemand meer op. Op de tijdlijn die na de laatste woorden van het boek door Van Peer gegeven wordt, kan men het jaar 37 aangegeven zien voor de bekering van Paulus.
Voor de goede orde: vaklieden geven geen precieze dateringen, of omlijsten die met een flinke marge, omdat alle dateringen wat betreft het Nieuwe Testament gissingen zijn. Voor de geboorte van Jezus worden tenslotte twee verschillende datums gegeven, die op z’n minst tien jaar van elkaar verschillen. Voor de dood van Jezus zijn verscheidene jaren die een optie zijn.
Het jaar voor de bekering van Paulus is ook met geen mogelijkheid met zekerheid te geven (zie bijvoorbeeld hier voor verschillende schattingen).

Van Peer heeft inmiddels in een weerwoord op mijn recensie aangegeven niet zo te geven om precieze dateringen, die zijn wat hem betreft ook niet zó belangrijk – hij weet dat we het niet weten. Maar daarom is het des te vreemder precieze dateringen in zijn boek voortdurend tegen te komen. Waarom niet eenvoudig geschreven dat Paulus ergens in de dertiger jaren van de eerste eeuw zich bekeerde tot het christelijk geloof?

Voor de lezer wordt het christelijke bekeringsverhaal in Handelingen nog tentatiever wanneer Van Peer op basis van de autoriteit van Bart Ehrman laat horen dat we in Handelingen ”te maken hebben met een literair verhaal, niet met een historisch relaas”. Waarom men dit moet geloven omdat Bart Ehrman dit zegt is niet duidelijk. Van Peer had er beter aan gedaan uit te leggen dat men het hierop baseert dat we er geen bevestiging van krijgen in Paulus’ eigen woorden.
Uit Galaten 1:13–14 kan men inderdaad opmaken dat hij vroeger ”volgens de Joodse godsdienst leefde” als ”hartstochtelijk ijveraar”, en ”de gemeente van God fanatiek vervolgde en haar probeerde uit te roeien”. Maar wat betreft zijn conversie horen we volstrekt niets over dramatiek waarmee die gepaard zou zijn, hoewel we wat betreft deze centrale gebeurtenis in het leven van Paulus dit toch mogen verwachten. In de Galatenbrief (1:15,16) schrijft Paulus ”Toen het Hem behaagd had zijn Zoon in mij te openbaren, opdat ik hem onder de heidenen verkondigen zou…”, en in 1 Kor. 15:8: ”Pas op het laatst is hij ook aan mij verschenen, aan het misbaksel dat ik was”. De eerste verwijzing doet zelfs niet aan een verschijning van Jezus denken!

Wat de vervolging van de christenen betreft schrijft Van Peer iets zeer twijfelachtigs:

[Paulus] bekent (in Gal. 1:13) dat hij gewelddadig te werk ging. Hij gebruikt het Griekse woord huperbolè, dat we nog herkennen in het woord ’hyperbool’, een literaire stijlfiguur die op overdrijving wijst. De Engelse King James Version vertaalt het als ’violently’, wat ongeveer het equivalent is van het Nederlandse ’gewelddadig’. Misschien bedoelt hij het, achteraf gezien, alleen maar als inderdaad ’overdreven’, de manier waarop hij de christenen aanvankelijk vervolgde.

Volkomen onbegrijpelijk dat Van Peer hier naar de Engelse KJV-vertaling verwijst, terwijl hij nota bene zelf laat zien dat het woord met overdrijving te maken heeft. Alle Engelse bijbels hebben allang deze foute vertaling gecorrigeerd. Ieder Engels commentaar dat men opslaat laat horen dat de King James vertaling een foutieve vertaling van het woord is (reden waarom die zelfs in de moderne King James vertaling is aangepast). Bijvoorbeeld in de hierboven gegeven link naar James Tabor kan men lezen:

All he tells us is that he zealously persecuted the church of God and tried to destroy it (Galatians 1:13). Some translations have used the English word “violently,” but this is misleading and serves to reinforce the account in Acts that Paul was delivering people over to execution. The Greek word Paul uses (huperbole) means “excessively” or zealously.

Nederlandse vertalingen gebruiken het woord ”bovenmate” of ”fanatiek”.

Hoe het ook zij:

De zeloot-vervolger is nu een zeloot-prediker geworden. Daarna volgt een stilte van circa tien jaar.

Van Peer vervolgt met waar een jezusmythicist op zou wijzen:

Wat is er innerlijk met Paulus gebeurd dat er zo’n revolutionaire ommekeer in zijn leven plaatshad? Wat hij gezien moet hebben, volgens zijn eigen getuigenis, is de levende Jezus. Maar hij wist dat Jezus gestorven was. Dus moest hij verrezen zijn. God had hem dus uit de dood opgewekt. Hij was echter niet zomaar een dood gestorven, maar aan het kruis, een vorm die in de Joodse traditie gold als een teken van verdoemenis. Zo luidt het in Deuteronomium: ’Wanneer iemand zich schuldig heeft gemaakt aan een misdrijf, waarop de doodstraf staat, moet gij hem na de voltrekking van het doodvonnis aan een paal hangen…Want een gehangene is door God vervloekt (Dt. 21:22,23) En Jezus was juist aan zo’n paal, het kruis, gehangen. Dus vervloekt door God? Maar waarom had God hem dan weer laten opstaan uit de dood?
Om te begrijpen hoe Paulus hierover dacht, moeten we beseffen dat in de oudheid de voorstelling van het offer niet slechts wijdverbreid, maar ook heel ernstig genomen en diep beleefd werd. Offers van dieren, van wijn of van voedsel kwamen in vrijwel alle culturen in het Nabije Oosten voor. Levende wezens werden ingezet als heilig offer om de goden gunstig te stemmen. Ook in de tempel in Jeruzalem werden dieren aan Jahweh geofferd. In vele culturen werden ook kinderen, vooral meisjes geofferd (niet in de Joodse cultuur).
Paulus leeft in deze wereld en kent deze gebruiken. Vandaar is het niet zo’n grote sprong voor hem om te beseffen dat God Jezus heeft ingezet als offer: om de nieuwe orde in te leiden met de verlossing van het kwaad dat mensen hebben aangericht. En zo werd Jezus dan, in tegenstelling tot de traditionele opvattingen, toch de vermeende messias: omdat God hem dood had laten folteren ter bevrijding van de mensheid. Maar als dat zo was, dan werd meteen ook duidelijk dat deze gang van zaken kwam door de genade van God, en niet door de Joodse wet te volgen. Die werd vanaf nu irrelevant. Niet de strikte navolging van de Joodse wet voerde tot het nieuwe koninkrijk, maar alleen het geloof in de kruisdood en de verrijzenis van Christus. Daarom ook kon dit offer niet slechts voor de Joodse gemeenschap bedoeld zijn, het was bedoeld voor de hele wereld. God bracht door Jezus de nieuwe, verwachte orde – voor iedereen.
Vanaf dit punt wordt duidelijk waar de wegen van Saulus en van de gemeenschap in Jeruzalem zich scheiden. Voor Jacobus, Jezus’ broer, is het nieuwe geloof nog volledig ingebed in de Joodse traditie. Paulus breekt daar radicaal mee en opent de weg naar een universeel christendom: iedereen, ongeacht geboorte of achtergrond, kan lid worden van de nieuwe gemeenschap, zonder extra eisen.

Het belangrijke punt is hier dat Van Peer terecht Paulus neerzet als de uitvinder van een christendom dat geheel onafhankelijk is van een historische Jezus. Het kan nog iets worden aangescherpt. Hij schrijft weliswaar ”Vanaf dit punt wordt duidelijk waar de wegen van Saulus en van de gemeenschap in Jeruzalem zich scheiden”, maar uit het relaas dat Paulus zelf vertelt kan men horen dat dit pas veel later gebeurt. Naar aanleiding van zijn bekering schrijft Paulus in Galaten 1:16-19 namelijk: ”Ik heb toen geen mens om raad gevraagd en ben ook niet naar Jeruzalem gegaan, naar hen die eerder apostel waren dan ik. Ik ben onmiddellijk naar Arabia gegaan en ben van daar weer teruggekeerd naar Damascus. Pas drie jaar later ging ik naar Jeruzalem om Kefas te ontmoeten, en bij hem bleef ik twee weken. Maar van de overige apostelen heb ik niemand gezien, behalve Jacobus, de broer van de Heer.” Hieruit kan men concluderen dat Paulus voor zijn evangelie helemaal geen enkel contact nodig had met andere apostelen.

Van Peer laat weten dat hij naar de berg Sinaï ging, maar voor de betekenis van Arabia zijn ook andere gebieden voorgesteld.

Ook moet opgemerkt worden dat mensenoffers plaatsvonden in de bronstijd en vroege ijzertijd, en ook in die tijd uiterst zeldzaam waren en dat denkbeeld in de Hellenistische tijd dus net zo ver van de gedachtenwereld van heidenen verwijderd was als van de denkwereld van Joden. In feite is de theologie van Paulus met zijn theoretische onderbouwing van een perfect mensoffer om verzoening te bewerkstelligen ([Kol. 1:19,20], Rom. 3:25, 8:32, Gal. 1:4) te beschouwen als een regressie in de religie, en vele ontwikkelde mensen in de eerste eeuwen zullen het ook zo beschouwd hebben, getuige de christelijke gnostieke sekten die niets van deze theologie moesten hebben, maar in plaats daarvan Christus beschouwden als boodschapper van het ware goddelijke licht ter bevrijding van ’s mensen onwetendheid.

[Rereformed]

(Hoofdstuk 10: Een christendom zonder Jezus, vervolg)

Vervolgens maakt Paulus eindeloze reizen om zijn evangelie uit te dragen.

Je kunt je afvragen waarom de man zo bevlogen was, zo onuitputtelijk in zijn energie en zo taai in zijn volharding. Het antwoord is niet ver te zoeken. Paulus was bezeten van urgentie: hij verwachtte letterlijk dat Jezus opnieuw zou verschijnen, en dacht dat een nieuwe wereld in de steigers stond. Er was dus geen tijd te verliezen.

Wat Van Peer niet beseft is dat Paulus geen wederkomst van Jezus verwacht. Paulus heeft het nooit over een wederkomst, maar enkel over de komst (parousia, verschijning) van Jezus. Dit is alweer een belangrijke aanwijzing die aantoont dat Paulus geen enkele informatie heeft over een historische Jezus.



Om de praktijk van het zendingswerk dat Paulus verrichtte wat op te helderen schrijft Van Peer een tekst die doet denken aan de keer dat hij de grote specialist Bart Ehrman uit de kast haalde om een vanzelfsprekendheid uit te laten spreken:

Paulus komt aan in een nieuwe stad. Hij kon als Jood natuurlijk meteen contact opnemen met de plaatselijke synagoge, maar dat was riskant. Veel Joodse gemeenschappen waren de nieuwe stroming, het christendom, ronduit vijandig gezind. De waarschijnlijk beste hypothese die in dit opzicht is voorgesteld, en die historisch het plausibelst lijkt, stamt van Ronald Hock (1980). Wanneer het klopt dat Paulus tentenmaker was, dan had hij dus een beroep dat hij overal kon uitoefenen…Wat Paulus volgens Hock deed, was zich in de nieuwe stad installeren als tentenmaker. Tijdens het werk en gesprekken met klanten sprak hij over de nieuwe goede boodschap…Het kwam er alleen op aan om de bezoekers aan het tentenatelier te overtuigen.

Ten eerste is het argument dat het voor Paulus riskant was om als Jood meteen contact op te nemen met de plaatselijke synagoge, geforceerd. Paulus laat in een brief namelijk weten dat hij bewust enkel naar steden ging waar niemand het christelijk geloof nog had uitgedragen, oftewel waar nog geen vijandschap kon bestaan.
Ditmaal krijg ik Ronald Hock voorgezet, die mij iets vertelt wat de onderwijzer op de lagere school mij al tijdens de godsdienstles vertelde, dat Paulus tentenmaker was en daarmee zijn kost verdiende. Blijkbaar is het de verdienste van deze Ronald Hock te beweren dat Paulus zijn evangelisatiewerk voornamelijk verrichtte door het met klanten niet over de tenten te hebben, maar over hierboven uiteengezette theologische bespiegelingen betreffende de Joodse bijbel, aan mensen die polytheïstisch waren. Indien iemand dit serieus wil nemen als ”historisch het plausibelst” zal Amazon er heel blij mee zijn, want het boek valt moeilijk te verkopen.

Van Peer beklemtoont hoe moeilijk het geweest zal zijn voor de heidense polytheïsten die tastbare beelden van hun goden hadden om de overstap te maken naar het monotheïsme van Paulus.

Hoe maak je (als individu, zonder steun uit je omgeving) de sprong van deze heel concrete en tastbare emotionele ervaringen naar zoiets abstracts als een onzichtbare God, waar je geen beeld van mag maken en die alleen maar iets algemeens als een nieuw koninkrijk aankondigt?

Tijdens mijn theologieopleiding werd juist het tegenovergestelde beargumenteerd: vanwege dat het jodendom zich op alle plaatsen in het Romeinse Rijk verspreid had, waren vele heidenen in de loop van de tijd al in aanraking gekomen met het monotheïsme. En geloof in een heilige schrift die kon buigen op grote ouderdom gaf het een zekere prestige. Heidenen die er wel oren naar hadden werden door de Joden ”godvrezenden” genoemd. Daar liepen er heel wat van rond. Ze hoorden er een beetje half bij. Hun probleem was uiteraard het opvolgen van de Joodse wet (met oa. de besnijdenis als bijzonder groot obstakel). Toen Paulus met zijn boodschap aan kwam waren het juist vooral deze godvrezenden die gemakkelijk voor deze nieuwe versie van het Joodse geloof gewonnen konden worden.
Het is dus juist omgekeerd: heidenen waren zo gemakkelijk voor deze nieuwe godsdienst te vinden dat drie van de vier evangelies die in de bijbel zijn gekomen door heidenen geschreven zijn, maar joden tot een nieuwe godsdienst te bekeren waar een messias Jezus als een god aanbeden wordt is tot in eeuwigheid bijna een onmogelijkheid.

De volgende twijfelachtige argumentatie van Van Peer hoe heidenen door Paulus overreed werden, is deze:

Het zal wel geholpen hebben dat de Romeinse overheersers niet bepaald geliefd waren en dat hun wreedheden tegen de plaatselijke bevolking alleen maar afschuw opwekten.

Iemand die Paulus’ brieven goed gelezen heeft weet echter dat hij nooit een kwaad woord over de Romeinen schrijft en juist het tegendeel door hem geleerd wordt. In de brief aan de christenen in Rome laat hij weten:

Iedereen moet het gezag van de overheid erkennen, want er is geen gezag dat niet van God komt; ook het huidige gezag is door God ingesteld. Wie zich tegen dit gezag verzet, verzet zich dus tegen God, en wie dat doet roept over zichzelf zijn veroordeling af. Wie doet wat goed is heeft van gezagdragers niets te vrezen, alleen wie doet wat slecht is. U wilt niets van de overheid te vrezen hebben? Doe dan wat goed is en ze zal u prijzen, want ze staat in dienst van God en is er voor uw welzijn. Maar wanneer u doet wat slecht is, kunt u haar beter vrezen: ze voert het zwaard niet voor niets, want ze staat in dienst van God, en door hem die het slechte doet zijn verdiende straf te geven, toont ze Gods toorn.

Tel daar nog de verhalen van Handelingen bij op, waar Paulus zich op zijn Romeins burgerschap beroept wanneer het hem uitkomt, dan kan men goed begrijpen waarom bijbelgeleerde Robert Eisenman hem zelfs betitelt als "the arch-accommodationist".
Overigens laat deze tekst ook zien dat Paulus niets weet over het feit dat Jezus door de Romeinen gekruisigd is, want anders zou hij onmogelijk zo geschreven kunnen hebben.

Voor iemand die denkt dat in 1 Kor. 2:6-10 een tegengestelde tekst staat, het volgende:

Toch is wat wij verkondigen wijsheid voor wie volwassen is in het geloof. Het is echter niet de wijsheid van dit tijdperk, noch van de beheersers van dit tijdperk (the rulers of this age, archontoon tou aioonos), die ten onder zullen gaan. Waar wij over spreken is Gods verborgen en geheime wijsheid, waarover God vóór alle tijden besloten heeft dat wij door haar zouden delen in zijn luister. Geen van de beheersers van dit tijdperk heeft die wijsheid gekend; zouden ze die wel hebben gekend dan zouden ze de Heer die deelt in Gods luister niet hebben gekruisigd.

Met ”de beheersers van dit tijdperk” die in het duister bleven over Gods plannen en die als gevolg daarvan Jezus kruisigden, bedoelt Paulus de in die tijd wijdverbreide opvatting van demonische machten (gevallen engelen) die onzichtbaar achter de schermen van onze wereldorde aan de touwtjes trekken, niet de aardse overheid.

Na de dood van Jezus nam zijn broer Jacobus samen met Petrus en Johannes de leiding over de volgelingen in Jeruzalem over. Een conflict met Paulus was eigenlijk altijd al voorgeprogrammeerd. Immers , hij verklaarde zichzelf tot apostel, terwijl hij er niet bij geweest was. Paulus heeft Jezus nooit ontmoet. Hij wist dus niet wat er allemaal gebeurd was. Sterker nog, hij hoefde het ook niet te weten, het interesseerde hem totaal niet, want hij had zijn boodschap (en opdracht) rechtstreeks van Christus zelf gekregen. Je kunt je voorstellen dat zo’n houding bij de echte apostelen behoorlijk wat irritatie moet hebben opgewekt.

In Van Peers boek is storend dat hij diverse malen ”Jacobus de broer van Jezus” als leider van de gemeente in Jeruzalem neerzet. De frase die Paulus gebruikt is ”broeder van de Heer”, hetgeen niet met zekerheid duidt op bloedverwantschap. Hier komt weer het eigenaardige feit naar voren dat Van Peer het boek Handelingen buiten beschouwing laat. Dat "Jacobus de broeder van de Heer" niet de letterlijke broer van Jezus is kan men namelijk met zekerheid weten, aangezien de auteur van het evangelie van Lucas en het boek Handelingen geen enkele verwijzing heeft naar een broer van Jezus die Jacobus heet. Hij kent enkel de twaalf discipelen, waaronder twee Jacobussen, de broer van Johannes (=zonen van Zebedeüs) en een Jacobus die de zoon van Alfeüs is (Handelingen 1). Indien er sprake zou zijn van een letterlijke broer van Jezus die de leiding had zou dat zonder meer vermeld zijn.

Het evangelie van Lucas laat op één plaats (hoofdstuk 8:19) weten dat Jezus broers heeft: "Zijn moeder en zijn broers kwamen naar hem toe, maar ze konden niet bij hem komen vanwege de menigte. Zijn toehoorders zeiden tegen hem: 'Uw moeder en uw broers staan buiten, ze willen met u spreken'. Maar hij antwoordde: 'Mijn moeder en mijn broers zijn degenen die naar het woord van God luisteren en ernaar handelen'.
Lucas doet zelfs geen moeite om de namen te geven van de broers (hoewel die door Marcus gegeven zijn). Hieruit kan men concluderen dat Lucas geen weet heeft van een broer van Jezus die later leider van de Jezus-gelovigen in Jeruzalem was. In plaats daarvan geven de synoptische evangeliën een speciale rol aan "Petrus, Jacobus en Johannes". Uiteraard hebben de evangelieschrijvers dat gedaan omdat zij de "steunpilaren", leiders, van de vroege christengemeenschap waren.

Om het nog duidelijker te maken:
In Handelingen 1 komen Petrus, Johannes en Jacobus in de opsomming van discipelen voorbij als eerstgenoemden, dus belangrijkste discipelen. Jacobus komt verder voor in Handelingen 12: 2, 17, 15:13 en 21:17.

Het is eenvoudig onmogelijk te geloven dat de auteur in Handelingen 15 een nieuwe Jacobus introduceert, zonder uit te leggen dat het om een nieuwe Jacobus gaat, iemand die de broer van Jezus was.

Wanneer men Handelingen 12 leest zal men iets bijzonder vreemds opvallen. We lezen daar dat Jacobus eerst ter dood wordt gebracht, en daarna Petrus opgepakt wordt. Wanneer Petrus even later via een wonder weer vrij is zegt hij in vers 17 tegen gelovigen dat ze "Jacobus en de anderen" hiervan op de hoogte moeten stellen. Hier klopt dus iets niet in het verhaal! Geen schrijver zal ooit zo verward zijn verhaal schrijven. Het schijnt mij toe dat men bijna gedwongen wordt om vers 2 als een latere interpolatie te beschouwen. Indien men dat ene vers namelijk weglaat is het hele verhaal in Handelingen wat betreft de discipel Jacobus gestroomlijnd en zonder problemen.

Een andere mogelijkheid is dat de auteur van Handelingen zijn bronnen heeft verward: hij heeft het tijdstip van de dood van Jacobus verkeerd, oftewel de dood van Jacobus en gevangenneming van Petrus gebeurde later. Dat kan zeer wel zo zijn, aangezien Handelingen duidelijk twee verschillende delen heeft Hand. 1-12 en 13-28, die op verschillende bronnen berusten. Wat in Handelingen 9 gebeurt zou kunnen samenvallen met wat de andere bron in Handelingen 21 laat gebeuren. Handelingen 12 gebeurt pas in de 60-er jaren.

Paulus ontmoet dus eenvoudig de Jacobus die tot de 12 discipelen behoort, de zoon van Zebedeüs. Deze Jacobus heeft ook bekendheid gekregen als "Jacobus de Rechtvaardige", of "Broeder des Heren". Beide benamingen zijn eretitels. De laatste titel betekent eenvoudig: iemand die het dichtst bij Jezus staat en daarom de hoogste autoriteit heeft; op dezelfde manier als men in vroegere tijden de koning "zoon van God" noemde.

In de tweede helft van de tweede eeuw hebben de christenen hun geschiedenis herschreven. Het feit dat "de broeder des Heren" een eretitel was heeft men vergeten en men dacht bij het lezen van de Galatenbrief aan een letterlijke broer van Jezus. Men heeft Handelingen 12:2 er in de tekst bijgeschreven om van Jacobus, de zoon van Zebedeüs af te komen, en een letterlijke broer van Jezus als leider op te laten treden, zodat het in overeenkomst is met de letterlijke lezing van Paulus.

Origenes, begin derde eeuw, laat zien dat men nog wel weet had van de oudere opvatting:
"Paulus, een echte discipel van Jezus, zegt dat hij deze Jacobus beschouwde als de broeder des Heren, niet zozeer vanwege bloedverwantschap, of vanwege dat ze tesamen opgegroeid waren, maar vanwege zijn deugdzaamheid en leer". (Contra Celsus)

De eerste die "Jacobus de Rechtvaardige" interpreteerde als de letterlijke broer van Jezus was Hegesippus (ca. 165-175).

De titel "Jacobus de Rechtvaardige" komt ook voor in het evangelie van Thomas:
12 De discipelen zeiden tot Jezus: Wij weten dat gij ons zult verlaten. Wie zal dan groot zijn over ons?
Jezus zei hun: In uw graad van ontwikkeling zult gij naar Jacobus de Rechtvaardige gaan, omwille van wie hemel en aarde zijn geweest.

Hier zou de juiste plaats zijn voor Jezus om het over zijn broer te hebben, maar dat doet hij niet. Deze passage laat zien dat de Thomasgemeenschap deze Jacobus wilde verheffen tot grootste autoriteit (zie de laatste vreemde bijzin in het citaat). Als deze persoon de letterlijke broer van Jezus was geweest zouden ze het er dus zeker bij vermeld hebben.

Voorts kan men nog naar de brief van Jacobus gaan om te zien dat er geen sprake is van een letterlijke broer van Jezus. De schrijver van deze brief laat zich enkel kennen als "dienaar van God en van de Heer Jezus Christus". Wat wél uit deze brief geconcludeerd kan worden is dat er inderdaad een grote kloof bestond tussen de theologie van Paulus en die van Jacobus.

Kortom, buiten de frase die Paulus gebruikt in de Galatenbrief is er in de christelijke geschriften geen enkele aanwijzing dat er sprake is van een letterlijke broer van Jezus die een belangrijke rol speelde in de vroege christengemeenschap. Aangezien het boek Handelingen dateert uit begin tweede eeuw kan men zien dat zelfs in die tijd er nog geen traditie bestond over een letterlijke broer van Jezus.


Wat betreft de naam ”apostel” moet worden opgemerkt dat de term niet gedefinieerd wordt in het Nieuwe Testament. Lucas en Paulus gebruiken de term het meest, maar in verschillende betekenis. Bij Lucas verwijst de naam bijna altijd naar één van de twaalf discipelen (leerlingen) van Jezus, maar Paulus, in een vroegere tijd, gebruikt de benaming apostel voor zichzelf en andere personen. Hij noemt bijvoorbeeld Barnabas, Andronicus en Junias apostelen. Wellicht heeft het voor Paulus de betekenis van "iedere getuige van de opgestane Jezus, door Jezus uitgekozen om zendeling te zijn". Met andere woorden, in zijn eigen gedachtewereld hoefde Paulus zich niet zelf tot apostel te verklaren, hij was het per definitie. Dat het geen officiële titel was in Paulus’ tijd laat Galaten 2 zien, waar Paulus het heeft over de leiders die hij ontmoette. Hij gebruikt geen enkele maal deze titel voor hen. Hij noemt ze tweemaal ”de belangrijkste broeders”, de tweede maal zegt hij erachteraan ”hun positie interesseert me trouwens niet”, en schrijft achter de namen van de drie invloedrijksten nog ”die als steunpilaren golden”. Oftewel er waren helemaal geen titels van waardigheid of belangrijkheid.

In Jeruzalem bestond dus al een actieve christelijke kerk, die helemaal losstond van Paulus. Tegelijk echter was Paulus zelf bezig om overal christelijke gemeenschappen te stichten en te begeleiden. Het punt is niet dat die diverse gemeenschappen naast elkaar bestonden, maar dat tussen de visie op het christendom van Paulus en dat van Petrus en Jacobus diepe verschillen bestonden. Hoezeer de standpunten uit elkaar lagen, blijkt uit het feit dat Paulus nogal minachtend op zijn collega’s in Jeruzalem neerkijkt: ’Maar de mannen van importantie – hoe belangrijk zij precies waren interesseert mij niet, voor God telt menselijk aanzien niet – hoe dan ook, mij hebben de mannen van importantie niets opgelegd.’ (Gal. 2:6)
Daarbij heeft hij het nota bene over de broer van Jezus – die een groot deel van zijn leven samen met Jezus heeft doorgebracht!

Dat is nog maar de vraag! Niet enkel of hij het over een letterlijke broer van Jezus heeft, maar ook of die broeders in Jeruzalem volgelingen van een historische Jezus waren!

Of nog duidelijker is zijn aanval in de tweede brief aan de Korintiërs: ’Schijnapostelen zijn het, oneerlijke werkers, die paraderen als afgezanten van Christus. En geen wonder: de satan vermomt zich als een engel van het licht.’ (2 Kor.11:13,14)

Dat is niet ”nog duidelijker”, want hier doelt Paulus niet op ”de twaalf” (die zich tenslotte in of rondom Jeruzalem bevonden), maar op ”de eerste de beste” (vers 4) rondreizende apostel (=prediker van het evangelie) die de Korintiërs een evangelie afwijkend van die van Paulus op hun mouw speldt.
Maar duidelijk wordt wel dat Paulus fel is en zeer authoritatief.

Interessant is in dit opzicht het gebruik van het woord ’evangelie’. Het komt in totaal 72 keer voor in het Nieuwe Testament, maar daarvan 60 keer bij Paulus. En met die boodschap bedoelt hij niet de boodschap van Jezus, maar zijn eigen boodschap, zijn visioen! Op die manier katapulteert hij zich tot de dertiende apostel – terwijl hij Jezus nooit ontmoet heeft. Nee hij vindt zichzelf een veel belangrijker apostel, want hij is door Jezus zelf, rechtstreeks, gekozen! Hij, en hij alleen, heeft die revelatie ontvangen.

Vreemd dat Van Peer hier niet laat horen dat Paulus in de Romeinenbrief zelfs tweemaal de frase ”mijn evangelie” in de mond neemt (Rom. 2:16 en 16:25).

Wanneer men Paulus echter leest alsof er nooit een historische Jezus bestaan heeft, hem ziet als de prediker van een cosmische Christus-cultus, geheel ontstaan en ontwikkeld via visioenen die hij kreeg en interpretatie van de Joodse heilige schrift, oftewel Paulus' religie ziet als een Joodse variant van Hellenistische mysteriereligies, is hier weinig om ons over te verbazen.

Hij vindt zichzelf eigenlijk een soort tweede Christus. Hij zegt dit bijna ook letterlijk: ’Gij hebt maar één vader. Ik ben het die u door het evangelie in Christus Jezus heb verwekt. Ik mag u dus aansporen: volgt mij na.’ (1 Kor. 4:14,15). Duidelijker kan het niet.

Jammergenoeg kan het wel duidelijker. De term Christus is synoniem voor de Joodse term Messias. Nergens haalt Paulus het in zijn hoofd om zich als een tweede Messias te zien. Net zo min als hij zich tot status van God de Vader verheft door zich op te werpen als de enige vader van de gelovigen aan wie hij schrijft.
Maar in de volgende zinnen schrijft Van Peer het zeer goed:

Met die Christus, die hij zelf heeft uitgevonden, voelt hij zich één. Maar met Christus, niet met Jezus! In geen enkel geschrift van Paulus wordt ook maar één woord van Jezus geciteerd!

Deze uitroeptekens zijn dan ook de reden waarom velen zich afvragen of we Paulus, en daarmee het gehele ontstaan van het christendom, niet eens op een andere manier zouden moeten bekijken, oftewel van de kant van het jezusmythicisme.
In ieder geval doet Van Peer hier volkomen recht aan de boodschap van Paulus: Paulus’ evangelie heeft niets met een historische Jezus te maken, maar is een puur mystieke religie. Op de laatste bladzijde van zijn boek pepert Van Peer het nogmaals goed in, om zijn punt op de meest besliste wijze duidelijk te maken:

Laten we heel duidelijk zijn: wat Paulus verkondigt, heeft niets, maar werkelijk absoluut niets meer met Jezus te maken. Hoe zou dat ook kunnen? Hij heeft Jezus niet alleen nooit gesproken en ontmoet, hij toont ook een duidelijke afkeer om ook maar iets uit de boodschap van Jezus te vermelden. Alles wat Paulus beweert, is enkel en alleen gebaseerd op zijn eigen visioen, zijn eigen subjectieve belevenis. Daarin heeft alleen het beeld van de gekruisigde en verrezen Christus een plaats. Voor de levende Jezus en wat hij predikte, is in dat visioen geen plaats, zelfs niet aan de zijlijn. Je kunt je hier met recht afvragen: was Jezus een christen?

Een prachtig en krachtig besluit van het boek. In feite zo krachtig dat ik het enkel kan vergelijken met wat Nietzsche in §42 van zijn Antichrist schrijft. Persoonlijk glimlach ik om Nietzsches naieve interpretatie van wat Jezus werkelijk predikte, en zijn extreme afkeer voor Paulus die hij met talloze koortsachtige cursiveringen illustreert, en als tweede kanttekening wil ik opmerken dat ik Van Peer er niet van beschuldig zijn opinie van Nietzsche over te nemen, noch dat hij de indruk wil wekken het helemaal met Nietzsche eens te zijn. Maar nadat men de paragraaf van deze grootste vijand van het christendom erop naslaat zal een lezer er niet aan ontkomen nog lang de laatste paragraaf van Van Peers boek te moeten blijven overdenken:

Men ziet wat er met de dood aan het kruis afgesloten was: een nieuwe, een volkomen oorspronkelijke aanzet tot een boeddhistische vredesbeweging, tot een werkelijk, niet slechts beloofd geluk op aarde. Op 'de blijde boodschap' volgde op de voet de allerslechtste: die van Paulus. In Paulus is het tegendeel belichaamd van het type van 'de blijde boodschapper': het genie van de haat, in het visioen van de haat. Wat heeft deze dysangelist niet allemaal ten offer gebracht aan de haat! Allereerst de Verlosser: hij sloeg Hem aan zijn kruis! Het leven, het voorbeeld, de leer, de dood, de zin van het bestaansrecht van het hele evangelie - niets bestond meer toen deze valsemunter uit haat begreep wat hij alleen maar gebruiken kon. Niet de realiteit, niet de historische waarheid! Hij schrapte gewoon het gisteren en eergisteren van het christendom, hij bedacht zelf zijn geschiedenis van het eerste christendom. Sterker nog: hij vervalste de geschiedenis van Israël opnieuw, zodat zij de voorgeschiedenis van zijn handelen leek - alle profeten hadden over zijn 'Verlosser' gesproken. Paulus verlegde eenvoudig het zwaartepunt van heel het bestaan achter dat bestaan - naar de leugen van de 'verrezen' Jezus. In wezen kon hij het leven van de Verlosser helemaal niet gebruiken - wat hij nodig had was zijn dood aan het kruis. Iemand als Paulus, wiens vaderland het centrum was van de stoïsche verlichting, als eerlijk beschouwen wanneer hij uit hallucinatie het bewijs fabriceert dat de Verlosser nog leeft, of zelfs maar geloof schenken aan zijn verhaal dat hij deze hallucinatie ooit had, dat zou van de kant van een psycholoog je reinste onnozelheid zijn: Paulus wilde het doel, en dus wilde hij ook de middelen. Ook al geloofde hij het zelf niet, de idioten onder wie hij zijn leer rondstrooide, geloofden het. Waar hij behoefte aan had was macht: met Paulus deed opnieuw de priester een greep naar de macht. Hij kon alleen die begrippen, leerstellingen en symbolen gebruiken waarmee men massa's tiranniseert en kudden vormt.

In ieder geval staat Van Peers zienswijze in de grootste tegenstelling tot waar Jona Lendering vier jaar geleden mee aankwam om mythicisme te ontkennen. Lendering hield voet bij stuk dat Paulus het wel degelijk heeft over de historische Jezus die we in de evangeliën tegenkomen, en daarmee bekend is, maar het heel normaal is dat hij daar in zijn brieven niet over rept:

Paulus’ zwijgen is echter normaal in een orale cultuur…Paulus hoefde het helemaal niet over de historische Jezus te hebben, aangezien hij dat al op z'n eerste bezoek aan de lezers van zijn brieven gedaan had.

Die antwoorden waren het toppunt van ongeloofwaardigheid.

Nu rijst inmiddels de vraag op hoe Van Peer het onmogelijke van deze situatie oplost. Een Paulus die wel weet heeft van een historische Jezus, maar zich er totaal niet voor interesseert, en hem zelfs niet aan de zijlijn laat meedoen.

Er is daarom wel eens gezegd dat het christendom eigenlijk meer een 'paulusdom' is. Paulus vermeldt (behalve het Laatste Avondmaal en de kruisiging) ook helemaal niets uit het leven van Jezus. En citeert nergens woorden van Jezus. Hij negeert zelfs dingen die Jezus gezegd heeft. Onder meer dus dat je de wet van Mozes moet volgen. Niet volgens Paulus! Niet nodig. Hij spreekt Jezus zelfs tegen! Paulus ontwerpt daarmee een totaal nieuw soort geloof, anders dan wat Jezus en na hem de apostelen verkondigen. Er is aanvankelijk een wezenlijk probleem voor de verkondiging van Jezus’ leer door de apostelen. Namelijk de smadelijke dood van Jezus aan het kruis, als een misdadiger. Denk aan wat we zeiden in hoofdstuk 3 over de wijze waarop cognitieve dissonantie wordt opgelost. Bij Paulus gebeurt dit door een heel nieuwe Jezus te creëren: Jezus Christus, Jezus de gezalfde, de Messias, zoals de Romeinse keizers zich met de titel tooiden. De naam Christus staat echter volledig haaks op de persoon van de historische Jezus. Maar hoe succesvol Paulus’ ’uitvinding’ is geweest, zien we aan het feit dat de latere godsdienst ’christendom’ heet, en niet ’jezusdom’. Jezus wordt nu iets goddelijks, eeuwigs.

Oftewel Van Peer lost de onmogelijkheid op door te stellen dat ons brein zulke redeneringen verzint om cognitieve dissonantie op te heffen.
Daar zit iets in. Iemand die op cognitieve dissonantie heeft gestudeerd zal weten dat de mens verbazingwekkend productief is om innerlijke benauwdheid vanwege cognitieve dissonantie op te lossen op de meest fantastische manieren. Men komt het overdadig veel tegen in de religie. Om maar een voorbeeld te noemen: er zijn ook moderne christenen die uiteindelijk hebben ingezien dat het evangelie van Paulus niets te maken heeft met de boodschap van de historische Jezus. Ze hebben de cognitieve dissonantie opgelost door een ingenieus theologisch web te spinnen dat men Dispensationalisme noemt. Wanneer je eenmaal in zo’n web terecht komt, is het bijzonder moeilijk je er ooit nog uit te worstelen. De denkwereld van zo’n web voelt voor de gelovige aan als waterdicht, oftewel volkomen logisch, en dus wordt de cognitieve dissonantie ermee opgeheven.

Laat ik nog even een paar korte opmerkingen maken voor ik een punt achter deze recensie zet.

Van Peer laat weten dat Paulus 'het Laatste Avondmaal' vermeldt. Paulus gebruikt deze term echter niet, maar noemt het "de maaltijd van de Heer" (1 Kor. 11:20). Dit is van belang omdat deze benaming op een mythische contekst kan duiden.

Van Peer laat in bovenstaand citaat horen dat Paulus' boodschap "een totaal nieuw soort geloof" is, "anders dan wat Jezus en na hem de apostelen verkondigen". Maar die zogenaamde boodschap van de apostelen destilleert hij (blijkbaar) uit het boek Handelingen, dat zoals eerder opgemerkt weinig aanspraak kan maken op authenticiteit. Gaat men kijken naar wat doorgaat voor de brieven van die apostels (twee brieven van Petrus, drie van Johannes, één van Jacobus en één van Judas), dan zal men moeten concluderen dat ook daar een historische Jezus ontbreekt. In de brief van Jacobus is het ontbreken van een boodschap die op Jezus teruggaat al even prominent kenmerkend, en is puur joods geloof aan het woord, dat inderdaad in zo'n perfecte tegenstelling staat tot de boodschap van Paulus, dat Luther het epistel uit de bijbel wilde schrappen.

Van Peer heeft in het hoofdstuk nog een kopje De positie van de vrouw. Hij laat de opinies van Paulus voorbij komen. Ik ben blij dat hij dat doet, aangezien het inderdaad zo is dat wanneer je iemand tegenkomt die niets weet van het christelijk geloof, deze persoon hoogstwaarschijnlijk wél aan zal komen met de informatie dat Paulus een vrouwenhater was. Van Peer zit met het probleem dat Paulus aan de ene kant een revolutionaire egalitaire boodschap heeft (”In Christus is geen man en vrouw”), vrouwen begroet in zijn brieven en ook dat ze een aanzienlijke rol spelen in de christelijke gemeenschap, maar dat we ook passages tegenkomen die tot op de dag van vandaag de gelijkwaardigheid van de vrouw ontkennen.
Van Peer laat weten dat er onder bijbelwetenschappers onenigheid is over de vraag of deze passages authentiek zijn of latere toevoegingen, maar gaat er jammergenoeg niet dieper op in om te laten zien dat ze waarschijnlijk niet van Paulus afkomstig zijn. Dat is namelijk volkomen duidelijk hieruit dat hij zichzelf tegenspreekt, aangezien hij in 1 Kor. 11 regels geeft voor vrouwen die in samenkomsten profeteren en bidden. Bovendien is er textkritisch bewijs dat vers 34 en 35 oorspronkelijk niet tot de brief hebben behoord.
Van Peer maakt jammergenoeg ook nog de fout door 1 Timoteüs door te laten gaan voor authentieke brief (p. 229). Dat is deze brief beslist niet: viewtopic.php?p=386243#p386243

Op de tijdlijn aan het eind van het boek geeft Van Peer de datum 29 voor de executie van Johannes de Doper. Belangrijk is hier op te merken dat dat een gissing is op basis van wat de evangeliën vertellen. Josephus verhaalt ook over de dood van Johannes de Doper. Uit zijn verhaal kan men afleiden dat het in het jaar 36 moet zijn geweest.

Voorts kom ik op de tijdlijn van Van Peer dit tegen:

ca. 200 Eerste volledige evangelies

Bedoelt Van Peer hier de oudst bewaarde manuscripten mee van volledige evangelies waarover men beschikt? Hier kan men daar meer over lezen. Daar kan men ook lezen dat voor enkel één evangelie (Johannes) zo'n vroege datering mogelijk is, maar gaat men kijken naar het Wikipedia-artikel over het manuscript P66, dan wordt al gauw duidelijk dat de dateringen gebaseerd zijn op vergelijken van de stijl van handschriften (paleografie). Een notoir slechte manier om iets met zekerheid te kunnen stellen, reden waarom voor P66 enorm uiteenlopende schattingen worden gedaan, variërend van ca. AD 200, door dezelfde specialist(!) later gecorrigeerd tot "begin tot midden tweede eeuw", om door weer een andere specialist, die meer in aanmerking neemt dan enkel de stijl van het handschrift, gecorrigeerd te worden tot "begin tot midden van de vierde eeuw". Kortom, het heeft weinig zin om deze informatie neer te zetten op de tijdlijn.


O, op de één na laatste bladzijde (p. 230) laat Van Peer horen dat Paulus rond het jaar 63 naar Jeruzalem reisde om zich voor Jacobus, Petrus en Johannes te rechtvaardigen. Op de tijdlijn aan het eind van het boek laat Van Peer echter weten dat Jacobus in 62 om het leven wordt gebracht. Voor een redelijk gesprek met Jacobus zou ik Paulus wat eerder naar Jeruzalem laten gaan.







vaikea tehtävä suoritettu kesähelteiden aikana