HetTrolley probleem vanuit een andere invalshoek

[Peter van Velzen]

Ik blijf nadenken over de beoordeling van ethische dillema’s en daarbij vroeg ik mij af waarom mensen verschillend oordelen over schijnbaar identieke situaties.

Ik herhaal nog even de situatie. Een trammetje rolt van een heuvel af, terwijl de remmen weigeren en dreigt op 5 mensen in te rijden die niet meer op tijd weg kunnen komen. De remmen weigeren maar het is nog wel mogelijk om een wissel om te zetten, waardoor het trammetje een andere baan neemt, de 5 niet raakt, maar wel een enkele man die zich toevallig op het andere spoor bevind, en eveneens niet meer weg zal kunnen komen.

Er zijn zowel mensen die het geboden achten de vijf mensen die dreigen om te komen door het op hol geslagen trammetje te redden ten koste van de eenling die omkomt als we de wissel omgooien, er zijn mensen die dat toegestaan vinden maar niet verplicht, en er zijn er die het juist niet toegestaan achten.

Zelf redeneer ik vanuit de aanname van gelijkwaardigheid tussen onbekende mensen. Als ik niet aanneem dat de enkele man meer waard is dan elk van de vijf, en evenmin aanneem dat er iemand is die niets waard is, maar veronderstel dat elk leven in principe even waardevol is, dan acht ik het mijn plicht om zoveel mogelijk mensen te laten leven. Maar is dit altijd juist? Zijn er geen situaties waarin het moreel juist zou zijn om de vijf te laten sterven en de een in leven te houden, ook als ik alle mensen gelijk wil behandelen? Zijn mensen die een ander oordeel vellen dan ik helemaal verkeerd bezig, of kunnen ook zij – zelfs in mijn ogen – gelijk hebben?

Wel zo’n situatie is er wel degelijk! Het heeft alles met eigen veranwoordelijkheid te maken. Wij zijn niet voor de hele wereld veranwoordelijk, maar voor sommige zaken meer dan de andere, en wel op de eerste plaats voor ons zelf. Dat geldt niet alleen voor een trambestuurder of wisselwachter – die weliswaar meer verantwoordelijkheid dragen voor de situatie dan een toevallige voorbij ganger – het geldt ook voor de mensen in de baan van de tram. Wie zegt mij dat ze onschuldige slachtoffers zijn? Wie zegt mij dat geen van hen wist dat de remmen van de tram niet werken, wie zegt mij dat geen van het wist welke route de tram zou gaan nemen.

Het is weliswaar uiterst onwaarschijnlijk maar niet volstrekt onmogelijk, dat 5 mensen die allen levenmoe waren, met opzet het remsysteem van het trammetje hebben gesaboteerd, en daarna bewust in de baan van die tram zijn gaan staan. Terwijl de enkeling op het ander spoor daar juist is, omdat hij weet daar veilig te zijn. In dat geval zou het – ook voor mij – geenzins moreel aanvaardbaar zijn, een levenslustig mens om het leven te brengen teneinde de marteling van vijf suicidale ongelukkigen te laten voortduren. Afgezien daarvan zijn er allerlei andere varianten denkbaar op grond waarvan de betrokkenen zelf meer of minder verantwoordelijkheid dragen voor het feit dat zijn al dan niet gevaar lopen.

De vijf zouden ook actievoerders kunnen zijn, die protesteren tegen de trammaatschappij en met hun aanwezigheid de tram tot stoppen willen dwingen. Mag ik dan een niet betrokkene het leven benemen, teneinde de aktievoerders te redden? Zelfs de aktievoerders zouden wellicht menen dat ik dat niet mag. Tenslotte kozen zij er zelf voor persoonlijk enig risico te nemen. Mijn keuze mag mij in de meeste gevallen juist lijken, maar zonder verdere kennis is dat niet noodzakelijkerwijs altijd waar. Hij die meent dat hij de wissel niet om mag zetten heeft niet noodzakelijkerwijs altijd ongelijk.

[Maria]

Deze vraag is al zo oud als de mensen kunnen denken en oordelen.
Een eenduidig antwoord heb ik nog nooit gehoord en zal mi. ook nooit komen.

In dit geval van de losgeslagen tram:
Je maakt het je onnodig moeilijk door de denkwijze "als,.... dan...."
Die situatie is zo hypothetisch, dat je alle soorten antwoorden zou kunnen verwachten, die allemaal voor zich van logica getuigen.
Je noemt zoveel specificaties, dat je nooit een eenduidig antwoord zult krijgen mede doordat de gegevens te vaag/onbekend zijn.
Veel schiet je niet op met deze vraagstellingen, als je er wijzer van zou willen worden.

Het blijft een eeuwige vraag, die soms gedwongen beantwoord moet worden.
Liever ga ik in debat over situaties waar meer duidelijkheid is over de gegevens.
Dat maakt het op zich niet gemakkelijker, maar je kunt alvast een aantal gegevens uitsluiten ipv. van er alleen maar meer bij te verzinnen.

In de praktijk zijn er vaak genoeg situaties, waarbij deze overwegingen actueel zouden kunnen zijn.
Ik moet bij jouw verhaal onmiddellijk denken aan levensbelangrijke situatie, te beoordelen door (professionele) hulpverleners.
1 - Speciaal daar waar meer hulpbehoevenden zijn dan hulpverleners.
2 - Daar waar minder materieel is dan nodig wordt geacht.

1 - Stel je bij het eerste geval bijv. een treinramp voor.
2 - En in het andere geval orgaantransplantatie, daar waar een gebrek is aan organen
- of behoefte aan een ijzeren long of dialyseapparaat, daar waar deze niet binnen een beperkt aantal kilometers aanwezig is.

[siger]

Hij die meent dat hij de wissel niet om mag zetten heeft niet noodzakelijkerwijs altijd ongelijk.

Dat lijkt me zelfs wat onze sociale intuïtie ons ingeeft, en waarop ons sociaal weefsel steunt: wees niet de veroorzaker van iemands dood. Stel je voor dat wij mensen onszelf slim genoeg vinden om achter elke straathoek in een situatie terecht te komen waarin we even snel beslissen wie er dood mag en wie niet. Ik heb het meeste vertrouwen, als occasionele voorbijganger, in die medemens wiens reflex is "niet intrappen". Dat is heel wat anders dan een kruisje zetten op een enquêteformulier. Zeker als die enquête van de aard is "wie zou je laten sterven".

[axxyanus]

Hij die meent dat hij de wissel niet om mag zetten heeft niet noodzakelijkerwijs altijd ongelijk.

Dat lijkt me zelfs wat onze sociale intuïtie ons ingeeft, en waarop ons sociaal weefsel steunt: wees niet de veroorzaker van iemands dood. Stel je voor dat wij mensen onszelf slim genoeg vinden om achter elke straathoek in een situatie terecht te komen waarin we even snel beslissen wie er dood mag en wie niet. Ik heb het meeste vertrouwen, als occasionele voorbijganger, in die medemens wiens reflex is "niet intrappen". Dat is heel wat anders dan een kruisje zetten op een enquêteformulier. Zeker als die enquête van de aard is "wie zou je laten sterven".

Ik weet niet of veroorzaker zo zwaar doorweegt. Als je de dood van iemand kan vermijden maar je houdt je afzijdig dan zal men je over het algemeen ook verantwoordelijk stellen ook al ben je niet de veroorzaker. Het lijkt me dan wat kunstmatig om in bepaalde omstandigheden dat niet veroorzaken als doorslaggevend te zien. Zelfverdediging gaat al tegen het principe in van niet de veroorzaker zijn van iemands dood.

[siger]

Ik heb het over een sociale intuïtie, niet over rechtspraak of logica.

[Peter van Velzen]

allemaal zinvolle opmerkingen. Bedankt vrienden!

[axxyanus]

Ik heb het over een sociale intuïtie, niet over rechtspraak of logica.

Ik zie niet hoe dat hier een verschil maakt.

Voor zover ik die aanvoel, vind de sociale intuïtie het onaanvaardbaar als je niet zou tussenkomen terwijl je een dood zou kunnen voorkomen. Ook lijkt de sociale intuïtie wettige zelfverdediging aanvaardbaar te vinden. Dat lijkt er toch op te wijzen dat de sociale intuïtie zich niet zo eenzijdig richt op het niet veroorzaken van iemands dood.

[siger]

Ik heb het over een sociale intuïtie, niet over rechtspraak of logica.

Ik zie niet hoe dat hier een verschil maakt.

Voor zover ik die aanvoel, vind de sociale intuïtie het onaanvaardbaar als je niet zou tussenkomen terwijl je een dood zou kunnen voorkomen. Ook lijkt de sociale intuïtie wettige zelfverdediging aanvaardbaar te vinden. Dat lijkt er toch op te wijzen dat de sociale intuïtie zich niet zo eenzijdig richt op het niet veroorzaken van iemands dood.

Ik meen te weten dat een politieman die iemand doodt, daarna verplicht in behandeling moet. Ik weet wel zeker dat er meer Engelse soldaten gestorven zijn door zelfmoord na de Falkland-oorlog dan tijdens de Falklandoorlog (en die zelfmoorden zijn slechts een minderheid in een grotere groep van ontredderden). Evengoed zijn meer Amerikaanse soldaten die uit Afghanistan terugkeerden gestorven door zelfmoord dan er gestorven zijn in de oorlog.

Als je dit vergelijkt met hoe onrealistisch onze (nu toch al wel volledig veramerikaanste) media omgaan met geweld en oorlog, met daarbovenop de pseudo-wetenschap dat agressie natuurlijk is, moet je toch wel voorzichtig zijn met uitspraken over het doden van mensen.

[axxyanus]

Voor zover ik die aanvoel, vind de sociale intuïtie het onaanvaardbaar als je niet zou tussenkomen terwijl je een dood zou kunnen voorkomen. Ook lijkt de sociale intuïtie wettige zelfverdediging aanvaardbaar te vinden. Dat lijkt er toch op te wijzen dat de sociale intuïtie zich niet zo eenzijdig richt op het niet veroorzaken van iemands dood.

Ik meen te weten dat een politieman die iemand doodt, daarna verplicht in behandeling moet. Ik weet wel zeker dat er meer Engelse soldaten gestorven zijn door zelfmoord na de Falkland-oorlog dan tijdens de Falklandoorlog (en die zelfmoorden zijn slechts een minderheid in een grotere groep van ontredderden). Evengoed zijn meer Amerikaanse soldaten die uit Afghanistan terugkeerden gestorven door zelfmoord dan er gestorven zijn in de oorlog.

Als je dit vergelijkt met hoe onrealistisch onze (nu toch al wel volledig veramerikaanste) media omgaan met geweld en oorlog, met daarbovenop de pseudo-wetenschap dat agressie natuurlijk is, moet je toch wel voorzichtig zijn met uitspraken over het doden van mensen.

Ik snap niet goed welk punt je wil maken. Dat bv iemand die uit wettige zelfverdediging een ander gedood heeft, daar later allerlei psychische klachten kan aan overhouden, spreekt niet tegen dat onze sociale intuïtie wettige zelfverdediging als moreel aanvaardbaar ziet.

[siger]

Ik snap niet goed welk punt je wil maken. Dat bv iemand die uit wettige zelfverdediging een ander gedood heeft, daar later allerlei psychische klachten kan aan overhouden, spreekt niet tegen dat onze sociale intuïtie wettige zelfverdediging als moreel aanvaardbaar ziet.

Is dat een stijlvorm? Want volgens mij is dat best te snappen. Dit lijkt me zo'n wending waarbij ik me kan gaan uitsloven om iets te verduidelijken en daarmee steeds meer woordjes aanreik die dan weer verschoven en verbogen kunnen worden.

Hoewel ik het niet zeker weet, denk ik dat je "sociale intuïtie" interpreteert alsof de gemeenschap een intuïtie heeft (waardoor het in gedachten over wettelijkheid gelegd kan worden) terwijl elke intuïtie, ook sociale intuïtie, een persoonlijk aanvoelen is.

Feitelijk zegt de discrepantie tussen de voorstelling van dilemma's in de media (en enquêtes) aan de ene kant, en hoe ze door individuen in de situatie zelf ervaren worden, voldoende op zich.

[axxyanus]

Ik snap niet goed welk punt je wil maken. Dat bv iemand die uit wettige zelfverdediging een ander gedood heeft, daar later allerlei psychische klachten kan aan overhouden, spreekt niet tegen dat onze sociale intuïtie wettige zelfverdediging als moreel aanvaardbaar ziet.

Is dat een stijlvorm? Want volgens mij is dat best te snappen. Dit lijkt me zo'n wending waarbij ik me kan gaan uitsloven om iets te verduidelijken en daarmee steeds meer woordjes aanreik die dan weer verschoven en verbogen kunnen worden.

Hoewel ik het niet zeker weet, denk ik dat je "sociale intuïtie" interpreteert alsof de gemeenschap een intuïtie heeft (waardoor het in gedachten over wettelijkheid gelegd kan worden) terwijl elke intuïtie, ook sociale intuïtie, een persoonlijk aanvoelen is.

Neen, ik interpreteer sociale intuïtie als wat we in een maatschappij min of meer als een gemeenschappelijke intuïtie kunnen beschouwen.

En voor zover ik die aanvoel, gaat die helemaal niet zo moreel absoluut om met het principe niet de veroorzaker te zijn van een anders dood, als jij hier lijkt aan te geven.

Feitelijk zegt de discrepantie tussen de voorstelling van dilemma's in de media (en enquêtes) aan de ene kant, en hoe ze door individuen in de situatie zelf ervaren worden, voldoende op zich.

Wat dit onderwerp betreft zegt die discrepantie niets. Er is een verschil tussen moreel aanvoelen en psychisch kunnen dragen. Dat mensen niet goed omkunnen met bepaalde handelingen die ze in het verleden hebben gesteld, maakt die handelingen daarom nog niet immoreel.

[siger]

Wel, dan beschouwen we die dingen verschillend. Het zij zo.

[Peter van Velzen]

Wat jullie verschil van inzicht betreft.

Er is een verschil tussen onze intuitie hoe wij moreel moeten oordelen en hoe wij moreel moeten handelen. Ik kan me heel goed voorstellen dat iemand inderdaad oordeelt dat hij om velen het leven te redden, het leven van een ander in gevaar moet brengen. Het is echter aanzienlijk makkelijker dat oordeel te vellen, dan de daad zelf uit te voeren.

Als het om het overhalen van de wissel gaat, dan zou ik dat - denk ik - nog wel kunnen. Maar als ik oordelen zou - hetgeen ik niet licht zal doen - dat ik moreel handel door een osnchuldige gericht te doden dan is dat meer dan ik waarschijnlijk psychisch kan opbrengen.

Het verschil is uiteraard dat het overhalen van de wissel op zich niemand dood. De schade wordt aangericht door de op hol geslagen tram. Ik kan mijzelf dus gemakkelijk vrijpleiten. "Had hij maar niet op de rails moeten lopen". Ook hier speelt de verantwoordelijkheid dus weer mee.

In het alternatief waarin er geen wissel is, maar men een dikke man die op een brug staat, voor de aanstormende tram kan duwen, kan men die verantwoordelijk heid moeilijk ontkennen. De dikke man deed niets wat er toe bij zou dragen dat hij voor de trein zou belanden, dat doet uitsluitend degene die hem duwt. En zelfs als er geen tram was, zou de duw al fataal kunnen zijn. Dat zou ik dan ook nooit en te nimmer kunnen.

De ultieme morele vraag is dan ook die van de verantwoordelijkheid.

[DiMensie]

In het alternatief waarin er geen wissel is, maar men een dikke man die op een brug staat, voor de aanstormende tram kan duwen, kan men die verantwoordelijk heid moeilijk ontkennen. De dikke man deed niets wat er toe bij zou dragen dat hij voor de trein zou belanden, dat doet uitsluitend degene die hem duwt. En zelfs als er geen tram was, zou de duw al fataal kunnen zijn. Dat zou ik dan ook nooit en te nimmer kunnen.

Ook niet als je daardoor een geliefde zou redden?
Ik hoop dat ik dat dan wel zal doen
.

[Peter van Velzen]

In het alternatief waarin er geen wissel is, maar men een dikke man die op een brug staat, voor de aanstormende tram kan duwen, kan men die verantwoordelijk heid moeilijk ontkennen. De dikke man deed niets wat er toe bij zou dragen dat hij voor de trein zou belanden, dat doet uitsluitend degene die hem duwt. En zelfs als er geen tram was, zou de duw al fataal kunnen zijn. Dat zou ik dan ook nooit en te nimmer kunnen.

Ook niet als je daardoor een geliefde zou redden?
Ik hoop dat ik dat dan wel zal doen
.

Hoe zou die geliefde over mijn aktie denken?
Mijn geliefde Siger denkt er wellicht ander over dan mijn geliefde DiMensie.
En wat als mijn geliefde zwaar genoeg is om een tram tot staan te brengen?
Of ik?