Piekerans over 4 - 5 mei

[Georgie]

Met 5 mei en haar bijbehorende feestelijkheden heb ik niet zo veel. Mijn vaderland, Nederlands Indië werd miet op 5 mei 1945 bevrijd.
De Japanners capituleerden op 15 augustus 1945, maar dat was geen bevrijding. Niet voor ons tenminste.
Het was het begin van een nieuwe oorlog en weer zaten wij Indische Nederlanders tussen twee vuren en opgesloten in kampen. Nu bewaakt door Britse Gurkha’s en Sikhs tegen de hysterische (‘mata gelap’ noemde mijn moeder dat) aanvallen van Indonesische vrijheidsstrijders (‘peloppors’)

Ik weet eigenlijk niet of wij, Indische Nederlanders ooit bevrijd zijn. Ons vaderland werd een vrij land, dat wel, na nog vijf jaar oorlog. Maar niet voor ons. Voor ons was geen plaats.

In 1950 werden wij ons land uit geschopt en kwamen we na een bootreis van een maand op een Britse, improvisorisch tot troepentransportschip omgebouwde vrachtvaarder (3 laags stapelbedden in grote ruimen, de mannen gescheiden van hun gezin) als vluchtelingen in een ver en vreemd land terecht, waar we nou niet direct met open armen werden ontvangen.

In dit kader wil ik wel graag mijn herinneringen van mijn laatste weken in mijn vaderland met jullie delen.
Het is 1950. Ik ben 7 We wonen sinds kort in Makassar op Celebes waar mijn vader de opdracht heeft het politieapparaat weer op poten te zetten. De Nederlandse politie wel te verstaan, hij is commisaris in dienst van de Staat der Nederlanden.
Ik ken heg noch steg in de stad, kom nergens. Alleen in de tuin en bij een vriendje twee huizen verderop. En dan nog altijd onder toezicht van Kadir de djongos. De stad is veel te gevaarlijk voor een kind alleen. Er worden er veel gekidnapt. Vooral Nederlands Indische kinderen.
Elke ochtend word ik door Sahalang, mijn vaders chauffeur, in een dienstauto naar school gebracht. Tot die dag in mei.
De dag is normaal begonnen. We zitten gewoon in de klas en de juf is net bezig iets uit te leggen als er lawaai is buiten.Geschreeuw, bonkende voetstappen. De juf schrikt enorm. ‘Duiken!’ roept ze ‘Onder je tafel! Allemaal!’ Zelf kruipt ze zo goed mogelijk weg in een hoekje achter de kapstok.
Dan knalt de deur open en rennen een stel mannen me geweren, bamboesperen en klewangs de klas in en aan de andere kant via het raam er weer uit. Achtervolgd door andere schreeuwende gewapende mannen.
(Even de situatie uitleggen: ik zat in de eerste klas. De school bestond uit een paar lage gebouwen in een u-vorm rond een stuk grond van aangestampte aarde, met elkaar verbonden door overdekte galerijen. Alle lokalen hadden een eigen buitendeur naar zo'n galerij en aan de andere kant een groot ‘raam’, d.w.z. de buitenmuur had van (voor ons kinderen) borsthoogte tot vlak onder het dak en over bijna de volle breedte een grote glasloze rechthoekige opening. Daarachter lag achter een haag en een slootje een kampong.)
Die eerste groep mannen was een stel Indonesische vrijheidsstrijders, de achtervolgers Nederlandse soldaten.

Natuurlijk was er van verder lesgeven geen sprake meer en zo stond ik opeens midden onder schooltijd op straat in een wildvreemde stad en Sahallang met de dienstauto was in geen velden of wegen te bekennen. En ik wist niet welke kant ik op moest of hoe ver het was naar huis.
Gelukkig was daar een vriendelijke Chinees die vroeg waarom ik hier zo stond te kijken en of ik misschien naar huis wilde en niet opgehaald werd. En waar ik woonde. Dat laatste wist ik gelukkig: Mahonielaan 6, een quonset hut in een ruime tuin. Dat is in m’n geheugen gebrand.
Om kort te gaan vele uren later, na een lange tocht, eerst lopend naar het huis van de Chinees. Voordeur in, even wachten, glaasje ‘stroop’ (limonade) dan achterdeur uit, sluipend door droge slootjes, onder singkongheggen door naar een ander adres, achterop de fiets naar weer een ander adres en zo nog een paar keer, kwam ik uiteindelijk van een heel andere kant, met een tot moes geknepen banaan in de hand in onze straat uit, waar m'n ouders helemaal in paniek op de uitkijk stonden. Ze waren doodsbang dat ik gekidnapt was
Mijn vader had natuurlijk, toen hij van de gebeurtenissen hoorde Sahalang meteen naar de school gestuurd, maar ik was al weg en niemand wist waar ik was of wat ik deed.

Mijn verhaal wordt te lang.
Ik bewaar de rest voor een volgende keer.

[Peter van Velzen]

Volgens mij heb je dit verhaal al eens eerder verteld, en wel in "persoonlijke onderwerpen", topic “15 augustus 1945 einde van de oorlog''.

[Rereformed]

Inderdaad, in dit topic.
Maar ik lees graag hoe het verhaal daar verder gaat. Ga je het nog vervolgen?

[ChaimNimsky]

Ik lees dit verhaal voor het eerst. Ben zeer benieuwd naar het vervolg.

[Georgie]

Volgens mij heb je dit verhaal al eens eerder verteld, en wel in "persoonlijke onderwerpen", topic “15 augustus 1945 einde van de oorlog''.

Je hebt gelijk. Ik verval in herhaling.
Maar elk jaar weer in de eerste week van mei en rond 15 augustus komen de herinneringen terug en het lijkt wel of ze met de jaren scherper en pijnlijker worden.
En elk jaar mis ik toch weer aandacht voor de ‘repatrianten’ en de ‘spijtoptanten’ die op hun manier ook slachtoffer waren, zowel van de Jappen als van de Nederlandse ‘politionele acties’.
Zij werden niet bevrijd. Zij werden hun vaderland uitgeschopt, het land waar hun families vaak al generaties lang woonden en dat ze geholpen hadden op te bouwen naar de wensen van de Nederlandse kolonisator. Als kleine ambtenaartjes, soldaten, schoolmeesters, kleine zelfstandigen. Altijd tussen twee culturen in. Door de autochtone bevolking als halve Europeanen gewantrouwd. Door de koloniale elite als halve Aziaten geminacht. Na hun ‘repatrëring’ – zeg maar ‘gedwongen vertrek’ of –liever– 'vlucht' bepaald niet hartelijk ontvangen en al gauw aan hun lot overgelaten.
En nu bij de herdenkingen die toch alle slachtoffers zegt te herdenken worden wij niet genoemd.
Dat steekt

[Georgie]

Je hebt gelijk. Ik verval in herhaling.

Maar toch, hierbij het vervolg
Dit was de eerste dag van een paar hectische weken.
Die nacht , of misschien een paar nachten later, werd mijn vader door zijn eigen politie, nu onder commando van een Indonesiër, van zijn bed gelicht en meegenomen. Ik werd wakker van gebonk op de deur, harde stemmen en het huilen van mijn moeder. Ik stond erbij en zag hoe mijn vader in een jeep gezet en afgevoerd werd. Ik was doodsbang, al begreep ik pas later dat het helemaal niet zeker was of wij hem ooit terug zouden zien.
Later die week werd ik weer wakker. Nu van het geloei van vlammen en –weer– geknal, maar nu veel harder en intensiever. Het bleek dat ons huis letterlijk tussen twee vuren lag. Achter, achter een grote singkongtuin stond een kampong in brand en voor, achter de huizen aan de overkant, een kampement van het Nederlandse leger.
In de frontlinie met Indonesische vrijheidsstrijders achter ons huis en Nederlandse soldaten aan de overkant!
Het begon steeds met de doffe knal van een mortier, meteen gevolgd door het geknal van geweren en geratel van mitrailleurs. Dat ging zo minutenlang door, waarbij kogels en granaten over ons huis vlogen, tussen de huizen door en soms ook dwars door de huizen heen.

Even voor de goede orde: We woonden daar in een ‘quonsethut’, een liggende halve cilinder van golfplaat met gemetselde bakstenen voor- en achtergevel in een ruime tuin. In het midden tegen de voorgevel aan een klein overdekt ‘platje’ met de voordeur. Daarachter over de volle breedte van de quonsethut de woonkamer, door een houten wand met weer in het midden een deurloze doorgang naar de slaapkamers en de badkamer links en rechts van een smalle gang. Dan de achterdeur.
Daarachter waren de gebogen zijwanden van de quonsethut over een paar meter opengewerkt, zodat er een soort van aan de zijkanten open en half overdekt plaatsje ontsond met daarachter de keuken en de ‘gudang’, de berging of het rommelhok. Nergens glas in de ramen. Alleen horregaas. (toen nog van dun ijzerdraad).
Hoe m’n moeder het voor elkaar kreeg heb ik nooit begrepen, maar het lukte haar de ramen en deuren van een van de slaapkamers te blinderen met grote loshangende dekens, die geacht werden de kogels op te vangen. Hier lagen we met ons drieën, mijn kleine broertje, m’n moeder en ik onder twee tegen elkaar aangeschoven bedden met ook weer loshangende dekens eroverheen in een geïmproviseerde ‘schuilruimte’
Drie dagen en drie nachten. Toen nam het schieten af tot een enkele knal zo nu en dan.
Maar veilig was het nog lang niet. Dat bleek wel toen mijn moeder die vierde dag een keer de met dekens afgeschermde slaapkamer uitliep om elders in huis iets op te halen of zo. Er klonk één geweerschot en een dof plofje. Er was op haar geschoten. Dwars door het horregaas van de voordeur. In een reflex was ze de slaapkamer aan de overkant ingedoken. (ze moet een bewegende schim in de voortuin of op straat gezien hebben want een kogel gaat veel te snel om na de knal nog te kunnen reageren). Hoe dan ook ze was wonder boven wonder ongedeers en de kogel lag, teruggekaatst door het horregaas van de achterdeur, verkreukeld en wel op de vloer voor de slaapkamerdeur.
Ze heeft hem de rest van haar leven als een soort talisman bij zich gedragen.

Dat het gevaarlijk bleef merkten we een dag of wat later. De gevechten leken echt over en m’n moeder durfde het aan eens bij vrienden een paar huizen verderop langs te gaan.
Maar toen we daar een poosje waren begon het in de verte toch weer te knallen en we moesten snel naar huis.
Het gevaar was dichterbij dan we beseften: We waren halverwege de terugweg, broertje en ik aan moeders rokken. Opeens riep ze: ‘Rennen!’, greep m’n broertje van de straat en ging er hard vandoor met mij achter haar aan. Ze had een kleine beweging gezien tussen een paar huizen waar we net langsliepen. Een sluipschutter!
Ik heb nooit van mijn leven zo hard gelopen als toen. Daarvoor niet en later ook niet en dat redde m’n leven. Ik voel nu nog die kogel, die ene die mijn nekharen schroeide. Maar we kwamen veilig thuis.
Een paar weken later, ons huis was intussen grotendeels leeggeroofd, stond m’n vader opeens voor de deur. Vermagerd en verzwakt, maar levend. En met de boodschap: ‘We hebben 48 uur om het land uit te komen’

[Peter van Velzen]

Volgens mij heb je dit verhaal al eens eerder verteld, en wel in "persoonlijke onderwerpen", topic “15 augustus 1945 einde van de oorlog''.

Je hebt gelijk. Ik verval in herhaling.
Maar elk jaar weer in de eerste week van mei en rond 15 augustus komen de herinneringen terug en het lijkt wel of ze met de jaren scherper en pijnlijker worden.

Dat vermoedde ik al. Zoals je ze beschrijft grijpen ze ook mij aan! Ik besef maar amper wat je hebt meegemaakt meer dan 75 jaar geleden en dan telkens weer, maar toch...

[Georgie]

Wie een verhaal begint moet het ook afmaken, in herhaling vallend of niet. Daarom hierbij het laatste hoofdstuk.

We hadden dus achtenveertig uur om het land te verlaten. daarna waren we vogelvrij.
Dit bevel moet onderdeel van een grotere afspraak tussen Indonesië en Nederland geweest zijn, want mijn moeder had wat van onze eigendommen nog niet gestolen was zoveel mogelijk in koffers en kisten klaargezet om mee te nemen en op het vliegveld stond een vliegtuig op ons en andere uit de gratie geraakte Indische Nederlanders te wachten. Het was een oud Dakota vrachtvliegtuig. Improvisorisch van zitplaatsen voorzien door twee lange van planken in elkaar geflanste banken langs de zijwanden te bevestigen, met onze bagage in het middenpad voor onze voeten. Of er gordels in zaten weet ik niet meer. In elk geval zat ik het grootste deel van de reis (ongeveer de afstand Amsterdam - Napels) achterstevoren op mijn knieën en met mijn neus tegen het raampje naar de zee en de lucht te kunnen kijken.
Eenmaal in Djakarta werden we zo snel mogelijk naar de veiligheid van het parochiegebouw van de Armeense kerk gebracht. Onder de hoede van tante Martha, mijn vaders oudste zuster die daar woonde (totdat het een paar jaar later ook voor haar noodzakelijk werd naar Nederland te komen). De parochie bestond uit een kerkje plus bijgebouwen en lage woonhuizen, gegroepeerd rondom een ruime vierkante binnentuin met bloemperken en een paar mangobomen. Alleen toegankelijk via een poort tussen de woonhuizen recht tegenover het kerkje.
Mijn ouders maakten van de gelegenheid gebruik om ons, mijn broertje en mij, nog gauw in de Armeens orthodoxe traditie te laten dopen. Dat kon omdat de rondreizende priester toevallig in Djakarta was. Daar was eerder geen gelegenheid voor en die zou waarschijnlijk later ook niet meer komen.
Hier moesten we een paar dagen wachten op de boot die ons naar Nederland zou brengen, De Asturias, een oude Engelse vrachtvaarder, in de oorlog tot troepentransportschip gepromoveerd met rijen driehoog stapelbedden in de laadruimen met een minimum aan privacy en de mannen gescheiden van de vrouwen en de kinderen. Op de boot, veilig want Engels territorium, moesten we nog twee dagen wachten voor de reis begon.
Van die reis herinner ik me weinig. Alleen een incidentje met een visgraat in m’n keel dat gelukkig goed afliep en een storm waarbij ik hoog bovenin het schip, veilig achter een groot raam, eigenlijk meer een grote glazen panoramawand, gefascineerd naar de enorme golven stond te kijken die over het voordek spoelden en tegen die wand aan knalden. En ook, op een veel rustiger dag (de reis duurde ongeveer een maand) de vliegende vissen die opzij en voor de boot uit met hun grote borstvinnen wapperend uit het water sprongen, tientallen meters door de lucht vlogen en terug in het water plonsden, of op het dek, waar ze dan hulpeloos met de vinnen klapperend door de zeelieden opgeraapt werden (en waarschijnlijk later tot lekker hapje verwerkt). Ook het Suezkanaal door de zandwoestijn en de haven van Suez herinner ik me nog. Met de Egyptische kooplieden met hun fez op het hoofd en hun koopwaar over de schouder en de goochelaar met zijn kuikentjes die hij overal vandaan ‘toverde’, uit zijn mouw, uit een oor of de neus van een van de kinderen of zomaar uit de lucht.
Eindelijk in Amsterdam kregen we na de immigratiecontrole een adres waar we ons voorlopig konden vestigen. Meer niet voor zover ik me kan herinneren.
Dit was het begin van een twee jaar durende zwerftocht van opvangcentrum naar pension, van pension naar logeeradres naar pension, naar logeeradres enzovoort. Wij zijn in die twee jaar zeker zo’n twintig keer of meer verhuisd.
Uiteindelijk in 1952 kregen we een eigen nieuwbouwwoning toegewezen in een katholiek kerkdorp onder de rook van de grote stad.

Mijn vader werd geacht in Makassar bij de Indonesische politie in dienst geweest te zijn. Was dus niet meer bij de Nederlandse politie en moest zijn achterstallig salaris maar van de Indonesiërs zien te krijgen. En als hij weer bij de politie in dienst wilde kon hij wel solliciteren naar een baantje als straatagent met misschien wel promotie en uiteindelijk een functie als inspecteur.
Dit is typerend voor de minachting toentertijd voor ons Indische Nederlanders. Mijn vader was een in Liden afgestudeerd jurist, gespecialiseerd in Indisch recht (Naast het gewone Nederlandse recht ook heel veel over de Indonesische ‘adat’ (de Indonesische volkstradities) plus Maleis, de lingua franca in de Indische archipel en Javaans, een aparte drieledige taal (hoog-, middel- en laagjavaans voor communicatie met de verschillende standen in de Javaanse samenleving.
Het kwam erop neer dat hij 5 jaar lang moest solliciteren naar een geschikte baan, ondertussen op allerlei manieren bijklussend, terwijl mijn moeder met baantjes via uitzendbureaus het gezinsinkomen op een aanvaardbaar niveau wist te houden.
Einndelijk, rond de jaarwisseling1955/’56 konden we naar het noorden van het land verhuizen waar mijn vader een nieuwe start in een nieuwe loopbaan kon beginnen en kwam ons leven in een wat rustiger vaarwater.
Alleen zat ik met het probleem dat ik als beginnende puber met bijbehorende puberproblemen mij moest invechten (kun je bijna letterlijk opvatten) in een gesloten Drentse gemeenschap die mij zag als arrogante ‘Hollamnder’ en nog een Indo ook. Al met al een vrij eenzame tijd die mij in vervolg op mijn ook eenzame lagereschooltijd uiteindelijk gemaakt heeft tot de Buitenstaander die ik ben.

[Rereformed]

Liden = Leiden?

[Georgie]

Liden = Leiden?

Inderdaad: Leiden. missertje.
Mijn vader was toen hij 12 was door zijn welgestelde Armeense vader naar een exclusieve kostschool in Voorschoten (meen ik te weten) gestuurd om daarna in Leiden rechten te gaan studeren. Hij heeft zijn ouders nooit meer teruggezien.