VRIJDENKEN IS IDEOLOGIEKRITIEK.
Door Victor Onrust 

(forumdiscussie)

Een oude kreet uit de jaren 70, daar moeten we voorzichtig mee zijn. Wat versta ik onder ideologiekritiek. Of beter eerst de vraag: wat is ideologie?

Ideologie is het stelsel van ideeën waarmee individuen hun leven beleven; hun plaats in de (maatschappelijke) wereld definiëren. In de kern draait het om uitspraken als "Ik ben katholiek", "Ik ben socialist" maar het zou ook kunnen zijn "Ik ben een strijder van het dierenbevrijdingsfront" of "Ik ben maar een eenvoudige boerenlul" (Sjef van Oekel/Wim T Schippers). Een ideologie is het algemene antwoord waarvoor iemand gekozen heeft (of waar iemand in grootgebracht is) op levensvragen. De praktische invloed van de ideologie waarmee iemand zijn leven leeft kan groot zijn, bijvoorbeeld bij dierenbevrijders en godsdienstfanaten, of heel klein, zoals bij ietsisten. Wel moet hier meteen een kanttekening bij: (maatschappelijke) passiviteit, zoals die bij ietsisten veel voor komt, is ook een levenswijze. In die zin is ietsisme een ideologie die wel goed uitkomt als er een belang is om mensen passief te houden.

Een mens kan niet zonder enige vorm van ideologie. Een bewustzijn, hoe minimaal ook ontwikkeld, moet per definitie zijn plaats in de wereld kennen. Het doel van ideologiekritiek is dus niet een ideologieloos bewustzijn te propageren of te ontwikkelen maar om bestaande ideologieën kritisch te bekijken en zo betere ideologieën te ontdekken of te ontwikkelen. En te stimuleren dat die de plaats van minder goede ideologieën innemen.

De kern van deze kritiek bestaat er in te onderzoeken in hoeverre ideologieën ware, verifieerbare antwoorden geven op levensvragen. Ideologiekritiek baseert zich dus op wetenschappelijk kennis. Daarin zit een probleem, want wetenschap is voortgekomen uit ideologie en draagt daar ook nog de sporen van. Omgekeerd doen veel ideologieën pogingen om wetenschappelijke erkenning te krijgen. Dit kan variëren van onderzoek aan de lijkwade van Turijn, de werking van homeopathische middelen tot het geliberaliseerde marktmodel. Het eerste probleem is dan ook om die kennis uit te filteren waar een redelijk bediscussieerde consensus over bestaat dat dit zo ongeveer wel de waarheid van dit moment is. Een brede consensus over de waarheid van de evolutietheorie van Darwin heeft tot gevolg dat het scheppingsverhaal uit de bijbel definitief als dogma of fabel ontmaskerd wordt en dat bijgevolg ideologieën die daar een beroep op doen fout zijn Het verwerpen van de uit de theorieën van Marx getrokken conclusie dat de ontwikkeling van het kapitalisme noodzakelijk moet uitmonden in de dominantie van het proletariaat betekent het einde van de communistische ideologie. Voor dat uitfilteren is het sceptiscime van groot belang. Hoewel niet identiek met vrijdenkerij is het wel een noodzakelijke voorwaarde. NB: Dit betekent niet dat mensen die in die ideologie leven daarmee per definitie "fout" (als "fout in de oorlog") zijn.

In het verlengde van het eens worden over hoe ver het staat met de wetenschappelijke waarheid is het ook noodzakelijk het zo veel mogelijk eens te worden over aard en werking van het bewustzijn, en de belangrijkste categorieën van haar functioneren zoals vrije wil en morele oordelen. Zonder inzicht in het functioneren van dat bewustzijn wordt het heel lastig de betere ideologieën van de slechtere te onderscheiden.

Het "vrij" in vrijdenken wil ik laten staan voor het zich bevrijden van ideologieën die gebaseerd zijn op dogma's of dubieuze wetenschappelijke inzichten. Dat "vrij" heeft niets te maken met denken "vrij van welke beïnvloeding dan ook". Dat is niets anders dan doorgeslagen individualisme of anarchisme.
Het vrijheid-blijheididee: "iedereen zijn eigen waarheid", waarover een ander niets te zeggen heeft en die ook even goed of slecht is als de waarheid van een ander, is een dominante stroming, ik zou bijna zeggen een dominante ideologie aan het worden. Zij staat haaks op het vrijdenken dat immers gebaseerd is op de rede, en de rede bestaat alleen bij de gratie van de confrontatie van meningen waarbij er één beter, dat wil zeggen "meer waar", is dan de andere. Het daaruit voortvloeiende feit dat de één daar meer aanleg voor heeft of er verder in gevorderd in zou kunnen zijn dan de ander is zo langzamerhand in zich vrijdenkers noemende kringen amper bespreekbaar en daarmee wordt iedere vooruitgang in ons denken geblokkeerd. Dit wordt zo het einde van de vrijdenkerij.

Door Victor Onrust.

 Forumdiscussie over dit onderwerp.

Die Leiden des alten Werther?

Er is veel te doen de laatste dagen over het als voltooid ervaren leven. De meningen duikelen over elkaar heen en je struikelt over alle ingenomen posities. En hoe men er ook over denken mag, duidelijk is dat de hedendaagse mens zich een mening aan het vormen is ook over de dood. Het burgerinitiatief verdient onzes inziens alle steun maar er zijn wel degelijk enkele kritische kanttekeningen bij te plaatsen. Belangrijkste punt van kritiek is dat de leeftijdsgrens wel erg arbitrair is. Maar het is goed dat het onderwerp hulp bij zelfdoding zo nadrukkelijk op onze agenda is verschenen. Ook al moeten we ons weinig illusies maken want er zijn voldoende procedures en regeltjes om een plenaire behandeling in de Tweede Kamer te vermijden. Het confessionele volksdeel zal daarvan gretig gebruik maken want daar is het besef dat verdraagzaamheid inhoudt dat je je eigen principes nu juist niet aan andersdenkenden oplegt, nog steeds niet doorgedrongen.
Er zijn enkele zaken die ondergesneeuwd dreigen te raken in deze discussie en het is goed die kort aan te stippen. Wij vinden het heel normaal dat iemand naar een plastisch chirurg gaat als hij of zij lijdt aan het eigen uiterlijk; je kunt je daar zelfs voor verzekeren. Maar wie lijdt aan het leven, die heeft pech gehad, dan houdt alle zelfbeschikking opeens op, dan is het individu niet langer autonoom. En een minstens even belangrijk punt is dat er geen sprake van is dat zich opeens een tsunami aan zelfdodingen onder bejaarden voor gaat doen. Er is geen sprake van die Leiden des alten Werther. De mens hangt aan het leven, dat is ons in het DNA gegrift. Maar wie ondanks die genen toch tot de slotsom komt dat het leven voltooid is of dat het leven dat nog te wachten staat zich niet verdraagt met de persoonlijke waardigheid, dient op grond van het zelfbeschikkingsrecht op een humane manier afscheid van dat leven te kunnen nemen. De ervaring van de met de stichting De Einder samenwerkende counselors is dat mensen heel lang en goed nadenken voor ze een dergelijke stap zetten. En ook dat voor een dergelijk besluit veel persoonlijke moed is vereist. Het spreekt voor zich dat de begeleiding van mensen met een doodswens maximale zorgvuldigheid vereist. Professionaliteit en distantie zijn daarbij van belang maar ook – en dat is precies waar De Einder zich sterk voor maakt – waarborgen voor de kwaliteit van de geboden hulp door de met de stichting samenwerkende counselors. Niet alleen kent de stichting een klachtencommissie onder onafhankelijk voorzitterschap maar daarnaast komt er een accreditatie voor de met de stichting samenwerkende counselors. In de euthanasiewetgeving hebben we gezien hoe moeizaam de medicalisering van dit soort regelgeving kan verlopen. Ja, er komen medicijnen aan te pas maar dat betekent nog niet dat het bieden van hulp bij zelfdoding alleen aan artsen voorbehouden zou zijn. Integendeel, menen wij. Niet alleen de hulpvragers maar de samenleving als geheel is gebaat bij professionele hulp en waarborgen voor maximale zorgvuldigheid. Tot nog toe wordt in de media over dit thema op een behoorlijk evenwichtige manier gediscussieerd en dat is verheugend. Het onderwerp is te belangrijk om een hype te worden. Kalmte, zorgvuldigheid en professionaliteit staan wat ons betreft voorop maar het leidend beginsel is en blijft het zelfbeschikkingsrecht voor het autonome individu.

Enno Nuy, Voorzitter Stichting De Einder
http://deeinder.nl/

Forumdiscussie over dit onderwerp:

DE INTELLECTUELE PLICHT OM ATHEÏST TE ZIJN. 
(een forumdiscussie).

Ik las gister een artikel van Richard Rorty, getiteld ‘Religious Faith, Intellectual Responsibility and Romance’uit ‘Philosophy and social hope’, waarin hij een argument van William James bespreekt over het intellectuele recht op religieus geloof. Hierin wordt een neopragmatisch perspectief op religie ontwikkeld, dat geheel nieuw voor me was, maar wat ik interessant genoeg vond om eens over door te discusseren op dit forum. Hieronder parafraseer ik een deel van de argumentatie. Het is een artikel van iets meer dan 16 pagina’s, en ik pretendeer niet dat ik het uitputtend heb samengevat, integendeel, een paar van de interessantste ideeen heb ik weggelaten. Dit is dus een nogal schraal surrogaat. Maar wie geïnteresseerd is, of het argument wil bekritiseren aan de hand van het origineel, die kan me een pb sturen met zijn/haar emailadres. Dan stuur ik het artikel als pdf op.

1. Pragmatisme en overtuigingen

Volgens de pragmatist is het doel van overtuigingen te zorgen voor neigingen om bepaalde vormen van gedrag te vertonen. Een overtuiging is ‘goed’ voor zover ze bijdraagt aan disposities die behoeftes vervullen: overleven, zich gelukkig voelen, het voorspellen en beheersen van natuurverschijnselen, enzovoorts. En een overtuiging is ‘slecht’ in zoverre ze de vervulling van behoeftes in de weg staat. Een pragmatist is dus vooral geïnteresseerd in overtuigingen voor zover ze praktische implicaties hebben in termen van neigingen tot handelen.

2. Een utilitaristisch uitgangspunt

De enige gebeurtenissen en dingen waarvan we met recht kunnen zeggen dat ze zouden moeten plaatsvinden of bestaan, zijn de gebeurtenissen en fenomenen die daadwerkelijk door iemand begeerd worden. Als we bijvoorbeeld zeggen dat we iemand die op het punt staat te verdrinken zouden moeten helpen, dan bedoelen we dat het verlenen van zulke hulp door iemand verlangd wordt – in dit geval de drenkeling. Als niemand het tegenovergestelde verlangt van wat we zouden kunnen doen, is er dus op geen manier een plicht om het na te laten.

3. Verplicht om religieus geloof te rechtvaardigen?

Een consequentie van deze uitgangspunten is dat men enkel verplicht is zijn overtuigingen te rechtvaardigen als ze in hem een dispositie bewerkstellingen tot handelingen die de vervulling van andermans behoeftes in de weg staan. Als iemands overtuiging enkel gevolgen heeft binnen het private domein, valt deze verplichting dus weg. De vraag of men zich voor religieus geloof dient te verantwoorden kan dus geherformuleerd worden als: valt religie te privatiseren? Dat kan alleen als ze niet in de weg staat van publieke projecten, zoals dat van de wetenschap.............. Lees verder en volg de discussie op het forum.

Dat is nooit een echte geweest / Vrijdenkende hypocrisie

Het is een vrij standaard zinnetje: "Was je wel echt christen?" Je moet oppassen je bekeringsverhaal van christen naar atheïst te vertellen aan een christen, want dan krijg je die vraag met redelijke waarschijnlijkheid te horen. Bij veel christenen wilt het er niet in dat je God kunt verliezen als je echt gelooft. God laat zijn kinderen namelijk niet los, dus wie niet meer gelooft, was nooit echt christen. Dan gaat men er al snel van uit dat je jezelf wel christen noemde, maar God nooit echt hebt ervaren, of nooit echt zijn woord hebt begrepen.

Toch hebben christenen niet het monopolie op deze drogreden. Met een regelmaat kom ik dezelfde soort opmerking tegen in het kamp der vrijdenkers. Dan klinkt het natuurlijk iets anders: "Dan is het nooit een echte geweest." Een echte vrijdenker wordt er dan bedoeld. Logisch, als je écht een vrijdenker bent, kún je gewoon niet (terug) keren naar het geloof in God. Want iemand die goed nadenkt, en zich niet laat leiden door dogma's, krijgt alles op orde en ziet dat zo'n entiteit niet kan bestaan. Overigens is dat al een dogma: de menselijke rede kan de Waarheid ontrafelen. Deze dogma steunt op een premisse: de Waarheid bestaat. Dogma 1 gaat voor aan dogma 2: de wetenschap is het gereedschap dat de mens kan gebruiken om de Waarheid te ontrafelen. Met genoemde opmerking is betreffende vrijdenker tweemaal hypocriet: dezelfde drogreden gebruiken met betrekking tot de beoordeling van andermans 'overtuiging' naar aanleiding van bekering én komen met het (impliciete) geloof: ik heb de Waarheid in pacht. Als 'gelovige' kun je je zoiets veroorloven, maar als vrijdenker niet. Natuurlijk is iedereen in zekere zin een gelovige, maar het vrijdenken staat voor het loslaten van dogma's. Of dat mogelijk is, is de vraag, aangezien vrijdenken bestaat om de Waarheid te vinden, wordt er al geloofd in de Waarheid (welke dat ook mag zijn). Maar waar de gelovige een bepaalde overtuiging heeft, en deze wilt behouden, is de vrijdenker (zoveel mogelijk) bereid alles los te laten als de argumenten een degelijk alternatief bieden. Dit houdt in dat de vrijdenker kritisch is en blijft. Vrijdenkers zijn mensen als iedereen, maar uiteindelijk toch ook gelovigen als iedereen. En net als iedereen hebben ze niet de Waarheid in pacht.

Dit zeg ik niet omdat ik tegen vrijdenkerij ben. Integendeel, ik heb het lef mezelf een vrijdenker te noemen. Maar ik ben iemand die zijn vijanden laat en zijn vrienden slaat. De gelovige mag van mij zijn geloof houden, de vrijdenker niet.

CXT
18 november 2009