"Atheïsme geen intellectueel, maar moreel vraagstuk"

[antoon]

Ik dacht meer om het bargoens te zeggen "het verdienen van de hemel" , maar ik kan mij vergissen.
overigens heb jij het ook zeer netjes verwoord

[lanier]

Ik vraag mij af of de beide opponenten (Jagang) geen plaatsje zouden willen hebben in het gesloten forum, dan wordt dat ook een keer gebruikt. Duidelijk punt voor punt uitwerken zonder dat verschillende leden daar weer een buitentopicse omschrijving aangeeft
Het is aan de heren natuurlijk . Ik werp het alleen maar op.

Dat doen we niet meer, het experiment is mislukt. We zijn niet van plan dat nogmaals te herhalen.

[Rereformed]

Ik heb de preek en nabeschouwing van de dominee/redacteur en het commentaar van Jagang erop met interesse doorgelezen en imho is dit topic een uitstekende illustratie van de bewering van Philipse: „Een atheïst is niet arrogant, hij denkt gewoon beter na.”

[Socratoteles]

Beste inhocsigno,

Om een antwoord te geven op de vraag 'waarom zijn jullie zo verbolgen?', voeg ik graag een commentaar toe waarin ik zal proberen duidelijk te maken hoe uw column wordt geïnterpreteerd door iemand die uw levensbeschouwelijke overtuigingen niet deelt.

In de meest brede betekenis, een atheist 'gelooft' niet in de appropiateness van een religieuze attitude jegens een (door theistische religies omschreven) entiteit, die ik voortaan 'God' zal noemen. Onder deze definitie is dus ook iemand die wel gelooft in het 'bestaan' van zo'n entiteit, maar er geen religieuze houding tegenover aanneemt, een atheist. Maar dit is een bijzonder soort atheist, in de zin dat redenen om te geloven in het bestaan van God voor zijn atheisme geen enkele rol spelen. Op grond waarvan neemt hij dan geen religieuze houding aan jegens God? Misschien omdat het soort handelen dat door theistische openbaringen aan God wordt toegeschreven hem met afgrijzen vervuld. Misschien omdat hij er te trots voor is. Er zijn allerlei redenen te bedenken. Maar in ieder geval is het niet omdat hij onder een morele verantwoordelijkheid probeert uit te komen, niet omdat hij zich daardoor veilig kan wanen voor een komend oordeel.

Nu komen dit soort atheisten niet zo veel voor; vermoedelijk omdat de meeste mensen eieren voor hun geld kiezen, wanneer ze ervan overtuigd raken onderworpen te zijn aan het oordeel van een theistische God. De meest gegeven redenen om atheist te zijn betreffen juist een gebrek aan geloof in het bestaan van een God, of zelfs zelfverzekerd geloof in het niet-bestaan ervan. Ik ben een voorstander van het principe van welwillendheid in het interpreteren van wat mensen zeggen over hun beweegredenen om atheist te zijn. Dus, tenzij ik word geconfronteerd met sterke aanwijzingen die op het tegenovergestelde duiden, ga ik er vanuit dat iemand meent wat hij zegt. Wanneer een atheistische wetenschapper dus wetenschappelijke kennis als grond aanvoert van zijn overtuiging dat een theistische God niet bestaat, dan neem ik aan dat hij daarin eerlijk is - tenzij ik overtuigende aanwijzingen heb voor het tegendeel.

Welnu, in uw column schrijft u het volgende:

Een wetenschapper die beweert dat zijn wetenschap bewezen heeft dat God er niet is, maakt misbruik van zijn gezag. Zo iemand is vast goed in zijn vak en mag daar gelden als autoriteit, maar hij moet niet doen alsof zijn beperkte terreintje ook levensbeschouwelijke vraagstukken oplost. Wetenschap is nu eenmaal geen levensbeschouwing.

In de context van het voorgaande is de meest voor de hand liggende lezing, dat hier geclaimd wordt dat wetenschappelijke kennis geen valide grond vormt voor het afwijzen van theisme. Of, anders gezegd, het bestaan van een theistische God is consistent met alle uitspraken die in de wetenschappen als waar gelden (in zoverre het wetenschappelijke uitspraken zijn). Op dit punt zijn er twee manieren om uit te leggen waarom een atheistische wetenschapper dan toch wetenschappelijke kennis aanvoert als reden om niet in het bestaan van een theistische God te geloven:

1) Er is een intellectueel probleem: de wetenschapper maakt een denkfout. Hij is wel overtuigt dat 'de wetenschap bewijst dat God niet bestaat', maar deze overtuiging is niet correct.
2) Er is een moreel probleem: de wetenschapper beweert dat hij gelooft dat er geen theistische God bestaat omdat 'de wetenschap' dat zou bewijzen, maar in werkelijkheid gelooft hij niet in het bestaan van een theistische God op grond van hetzelfde soort redenen als de 'gelovige atheist' van hierboven: theistische Godsbeelden vervullen hem met afschuw. Hij onderscheidt zich echter door zijn lafheid, want hij denkt de consequenties van zijn handelen te kunnen ontduiken door de kop in het zand te steken; hij probeert door het omarmen van de overtuiging dat een theistische God niet bestaat, zijn morele verantwoordelijkheid uit de weg te gaan.

De tweede verklaring biedt nog ruimte voor een volgende distinctie: de atheist die zich op de wetenschap beroept kan leugenachtig zijn en zijn ware motieven uit strategisch oogpunt aan het zicht onttrekken, of hij is zich onbewust van zijn ware motieven.

In uw column zie ik iets van beide verklaringen terug, maar zowel de titel als het slot van het stuk suggereren dat de tweede verklaring (het morele probleem) de sleutel van het debat rond atheisme vormt, evenals het instemmende citaat van Spiegel, die ronduit suggestief schrijft:

Veel atheïstische denkers publiceerden hun boeken om daarmee hun eigen losbandigheid te rechtvaardigen of in ieder geval hun schaamte te minimaliseren

En dit is het punt waarop een atheist zich verbolgen gaat voelen: wat hier op het spel staat is niets minder dan zijn status als volwaardig deelnemer aan het debat. Ofwel kan men volgens uw column zijn uitspraken niet meer welwillend interpreteren ("hij meent niet wat hij zegt"), ofwel wordt zijn rationaliteit weg gepsychologiseerd ("hij zegt dat nu wel, maar zijn eigenlijke drijfveren zijn irrationeel").

In deze context kan de ironie de lezer niet ontgaan, dat u hier in debat bent met mensen waarvan uw stellingname hun status als volwaardig deelnemer aan het debat betwist!

[PietV.]

Ik heb de preek en nabeschouwing van de dominee/redacteur en het commentaar van Jagang erop met interesse doorgelezen en imho is dit topic een uitstekende illustratie van de bewering van Philipse: „Een atheïst is niet arrogant, hij denkt gewoon beter na.”

Ik sluit me hier bij aan. Dat er een kritische beschouwing volgt op een artikel zou de schrijver moeten verwelkomen. De moeite die Jagang heeft gedaan spreekt boekdelen. Waarna er nog een supplement volgde van Socrateles. Die naar de kern van uw betoog glijdt. Als u deze opmerkingen verwerkt, ziet u dan punten die u op basis van voortschrijdend inzicht in het vervolg anders zou formuleren.

Mvg,

Piet

[Fjedka]

„Soms is het zo ontzettend moeilijk om staande te blijven als het gaat om het geloof. Mijn zwak is dat ik me erg laat imponeren door wetenschappers”, zo mailde iemand

Hoe blijf je irrationeel staande in het licht der logica?
Door niet zo zwak te zijn je te laten imponeren door wetenschappers.
Zo blijf je staande waar het gaat om het geloof en zo niet, dan kun je in je logische val, alhoewel ik het niet kan nalaten daar een moralistisch vingertje te wijzen, begrijpelijkerwijs, vanuit psychologisch perspectief, best wel eens wijzen op relatieve morele inferioriteit, zeker in het geval van het ter sprake zijn van een zekere outgroup.

@Jagang : Hat off. Viva logica.

[antoon]

Misschien wacht de schrijvers alle respons af en komt dan terug, dat is meer gebeurd, verder heeft hij geen verplichting naar het forum, er is hier weliswaar aardig netjes beantwoord, en ik hoop dat hij terugkomt, toch zitten er schoonheidsfoutjes bij, zoveel geloof in de wetenschap als er tussen de zinnen staat van ulieden past toch niet bij een echte vrijdenker.

[Cluny]

Misschien wacht de schrijvers alle respons af en komt dan terug, dat is meer gebeurd, verder heeft hij geen verplichting naar het forum, er is hier weliswaar aardig netjes beantwoord, en ik hoop dat hij terugkomt, toch zitten er schoonheidsfoutjes bij, zoveel geloof in de wetenschap als er tussen de zinnen staat van ulieden past toch niet bij een echte vrijdenker.

Eigenlijk komt het hier op neer.
Deze meneer is zich er van bewust dat er personen zijn die niets met zijn godheid doen en er ook niets mee te maken willen hebben.
De vraag is of deze reformatorische meneer er zich van bewust is dat hij de plank totaal misslaat met zijn reformatorische mening over hoe goddelozen zijn en denken, zo verschrikkelijk fout dat ik het niet beter kan beoordelen dan dom kinderachtig gebabbel.

En hier nog maar even de link om na te lezen.
http://www.refdag.nl/opinie/opinie/athe ... k_1_543480

[Peter van Velzen]

De specifieke teksten van de geciteerde ds, terzijde, heb ik nog eens de intellectuele en morele aspecten overwogen vab discussies tussen vrijdenkers en godgelovigen.

Het intellectuele probleem is het vertouwen in waarnemingen en naruurwetten,
Terwijl de wetenschappelijke methode die door vrijdenkers zeer wordt gewaardeerd er van uitgaat dat we uit waarnemingen natuurwetten kunnen afleiden, welke algemeen geldend zijn, gaat de godgelovige ervan uit dat er personen zijn met bovennatuurlijke krachten waarvoor die natuurwetten helemaal niet gelden.

Daar waar de waarnemingen erop duiden dat deze natuurwetten nooit worden overtreden, ziet de vrijdenker dit als bevestiging van zijn premisse, maar gaat de godgelovige ervan uit dat personen met bovennatuurlijke krachten, ook de waarnemingen kunnen manipuleren en wel zodanig dat het lijkt alsof hun bovennatuurlijke ingrepen nooit zijn verricht. Natuurlijk zijn zij er desondanks van overtuigd dat de inhoud van hun heilige boeken niet is gemanipulelerd; zelfs niet als daar serieuse aanleiding toe is.

Daar waar de waarnemingen in strijd lijken met de natuurwetten is dat meestal het geval in bijzondere gevallen. De wetenschapperrs en de vrijdenkers gaan er vvanuit dat in die gevallen óf de waarneming tekort schiet, óf dat de natuurwetten net iets anders moeten worden geformuleerd. Wetenschappers ontdekken zo de relativiteitstheorie en de quantum-mechanica. Als sterrenstelsels zich niet bewegen zoals verwacht, ostuleren ze "donkere materie" of een afwijkende zwaartekrachttheorie (MOND).
Godgelovigen zien dit soort zaken - in elk geval totdat de wetenschappers met een sluitende theorie komen - liever als een bewijs dat de wetenschappelijke methode feilbaar is. (natuurlijk zijn hun heilige boeken neit feilbaar)


Het morele vraagstuk, is het geloof in een absolute moraal.
Godgelovigen zie hun god doorgaans als absolute morele authoriteit, en howel ze die god nooit te spreken krijgen, vertouwen ze er op dat wat in hun heilige boeken staat, de wil van hun god representeert, en derhalve moreel juist is.
Vrijdenkers beschouwen de wil van een almachtife als wat het is: Het recht van de sterkste, en beschouwen het gehoorzamen van een authoriteit als iets wat op zich niets met moraliteit te maken heeft, en soms (als die authoriteit moord en doodslag predikt) volstrekt immoreel is.

Zolanf godgelovige hun ogen niet willen geloven en geen oordeel wensen te vellen over de wandaden die hun heilige boeken aan hun god(en) toeschrijven, lijkt een intellectuele of morele discussie tussen godgelovigen en vrijdenkers bij voorbaat zinloos.

Overigens vindt ik met de geciteerde Ds. het morele asepct belangrijker dan het intellectuele. Als sommige - gelukkig hebben de meeste moslims meer moreel besef - godgelovige moslims willekeurige buitenlanders gaan vermoorden omdat (ze gehoord hebben dat) een godgelovige christen aan de andere kant van de wereld een exemplaar van hun heilige boek heeft aangeschaft en verbrand, interesseert mij niet de intelllectuele vraag of de godgelovige christen had kunnen weten dat er godgelovige moslims aan de andere kant van de wereld zijn die aan het moorden kunnen slaan als ze van zijn daad vernemenen, maar vooraleerst de morele vraag: Is het enig excuus voor het vermoorden van mensen die er niets mee te maken hebben dat jouw is verteld dat er aan de andere kant van de wereld iets isc gebeurd met een exemplaar van het door jou verafgode boek?

[Jinny]

Mee eens Peter, het vermoorden omdat iemand aan de andere kant vd wereld een domme actie uitvoert is natuurlijk nog dommer en ga je wedijveren met de bewuste dominee in schoenmaat intelligentie.
Maar dat in het gemiddelde moslimland de bevolking dom (gehouden) is is natuurlijk geen verrassing, een dikke 100 jaar terug probeerden de dominees en pastoors het hier in de lage landen ook nog zo te houden.

Een beter ontwikkelde bevolking is immers de doodsteek voor de religie?
En dus voor de boterham van de geestelijken.

[Rereformed]

Overigens vindt ik met de geciteerde Ds. het morele asepct belangrijker dan het intellectuele.

Met je eens. Wat dat betreft moet de dominee Nietzsche er nog maar eens op nalezen om te zien hoe diep immoreel zijn eigen godsdienst is:

"Geloof: niet willen weten wat de waarheid is."

"Slechte doeleinden: vergiftiging, belastering en ontkenning van het leven, verachting van het lichaam, kleinering en zelfschennis van de mens"

"Het staat de gelovige niet vrij zelfs maar een geweten te hebben voor het probleem 'waar' en 'onwaar'. Op dit punt eerlijk te zijn zou meteen zijn ondergang zijn."

"Christen: het geloof maakt zalig, dus is het waar"

Ziehier wat Nietzsche al in 1889 over het artikel van de dominee anno 2011 wist te schrijven:

"Een religie als het christendom, die geen enkel raakpunt heeft met de werkelijkheid, die ogenblikkelijk instort zodra de werkelijkheid ook maar op een enkel punt tot haar recht komt, moet redelijkerwijs de doodsvijandin zijn van 'de wijsheid van de wereld', dat wil zeggen van de wetenschap. En zij zal alle middelen goedkeuren waarmee de geestelijke dicipline, de zuiverheid en gestrengheid van geestelijke gewetenszaken, koel en in vrijheid nadenken, belasterd en in discrediet gebracht kunnen worden."

[Uncle Rat]

Mee eens Peter, het vermoorden omdat iemand aan de andere kant vd wereld een domme actie uitvoert is natuurlijk nog dommer en ga je wedijveren met de bewuste dominee in schoenmaat intelligentie.
Maar dat in het gemiddelde moslimland de bevolking dom (gehouden) is is natuurlijk geen verrassing, een dikke 100 jaar terug probeerden de dominees en pastoors het hier in de lage landen ook nog zo te houden.

Een beter ontwikkelde bevolking is immers de doodsteek voor de religie?
En dus voor de boterham van de geestelijken.

De domheid van de actie van de dominee en de domheid van de dominee zijn natuurlijk helemaal niet relevant.

De reactie van de moordende moslims is bovendien geenszins dom, daar men in het westen bereid blijkt te zijn om een deel van de schuld aan de dood van de VN-medewerkers bij de dominee neer te leggen.

Intimidatie is geen dom middel zolang het het gewenste resultaat oplevert..

[heeck]

Aardig om een van de bronnen, James=Jim Spiegel, van de Refdag-dominee ook te lezen:

Historian Paul Johnson's fascinating if disturbing book Intellectuals exposed this pattern in the lives of some of the most celebrated thinkers in the modern period, including Rousseau, Shelley, Marx, Ibsen, Hemingway, Russell, and Sartre. In their private (and often public) lives, these Western intellectual stars were moral wrecks. Could their rejection of God—and, in particular, Christianity, with its exacting moral standards—have been entirely intellectual and dispassionate? Or might the same desires confessed by Nagel and Adler have played a role in their atheism?
. . knip. . knip
External factors may also hamper the natural awareness of God and contribute to a descent into atheism. In his book Faith of the Fatherless: The Psychology of Atheism, New York University psychologist Paul Vitz, a onetime atheist, examines the lives of the major atheists of the modern period, including Hobbes, Hume, Voltaire, Feuerbach, Nietzsche, Sartre, Camus, Russell, and Freud. He found they had something in common: a broken relationship with their father. Whether by death, departure, abuse, or some other factor, the father relationships of all these well-known atheists were defective. Vitz also examined the lives of prominent theists during the same period (Pascal, Reid, Burke, Berkeley, Paley, Wilberforce, Kierkegaard, Schleiermacher, Newman, Chesterton, and Bonhoeffer, among others). In every case, he found a good relationship with the father or at least a strong father figure.

Voldoen aan de impliciete uitnodiging om hoogstaande atheïsten te gaan opnoemen kan nooit opwegen tegen deze manier van cherry-picking.

Roeland

[Socratoteles]

Als aanvulling op mijn vorige commentaar, wil ik toch een paar opmerkingen maken over de relatie tussen wetenschappen en religie, zoals die in uw schrijven naar voren komt. Hierin wil ik aantonen dat - contra de stellingname van uw column - atheisme wel degelijk een intellectueel vraagstuk is.

Ik interpreteer deze stelling, gezien de boedelscheiding tussen wetenschappen en religie die u in uw column bepleit, als volgt: voor de beoordeling van de waarheid van religieuze uitspraken (zoals: God bestaat) is wetenschappelijke kennis niet relevant. Nu zijn 'intellectueel' en 'wetenschappelijk' strikt genomen geen synoniemen. Indien de boedelscheiding tussen religie en wetenschap houdbaar is, volgt dus nog niet dat atheisme geen intellectueel vraagstuk is. Er volgt alleen dat atheisme geen wetenschappelijk vraagstuk is.

De strategieen om religieuze en wetenschappelijke uitspraken met elkaar te verzoenen zijn traditioneel:
1) Een Coherentie-strategie: religieuze uitspraken worden niet 'letterlijk' geinterpreteerd voor zover ze a) uitspraken over de wetenschappelijk onderzoekbare werkelijkheid doen, en b) het tegendeel van deze uitspraken wordt geconfirmeerd door de bestaande wetenschappelijke kennis.
2) Een Immuniserings-strategie: religieuze uitspraken worden niet 'letterlijk' geinterpreteerd voor zover ze a) uitspraken over de wetenschappelijk onderzoekbare werkelijkheid doen, en b) het tegendeel van deze uitspraken niet geconfirmeerd zou kunnen worden door wetenschappelijke kennis die 'in principe' te verwerven is.

Onder confirmeren versta ik hier het rationeel vergroten van iemands 'degree of belief' in een propositie, teweeg gebracht door de aanwezigheid van nieuw toegevoegde informatie. Een aanhanger van de Immuniserings-strategie zal hierbij willen opmerken dat wetenschappers niet 'in principe' confirmatie zouden kunnen verwerven dat God niet bestaat. Deze positie leidt volgens mij tot een symmetrie tussen de mogelijkheden tot confirmatie dan wel disconfirmatie van het bestaan van God: een religieuze uitspraak die (voor zover ze iets zegt over de wetenschappelijk onderzoekbare werkelijkheid) potentieel geconfirmeerd kan worden door de wetenschappen, is in dezelfde mate kwetsbaar voor potentiele disconfirmatie. Het is net als de praktijk van het menselijk leven: hoe meer we ons open stellen voor uitwendige invloeden, hoe meer we kunnen profiteren van alles wat bruikbaar voor ons is - maar hoe kwetsbaarder we ons tegelijk maken voor wat ons kan schaden. De clausule b) is hier dus redundant, zodat we uitkomen bij:

2*) Religieuze uitspraken worden niet 'letterlijk' geinterpreteerd voor zover ze uitspraken over de wetenschappelijk onderzoekbare werkelijkheid doen

Deze strategie lijkt weinig aantrekkelijk voor u, gezien het volgende citaat:

Laten we wetenschap omschrijven als “de systematische zoektocht naar ware uitspraken over de werkelijkheid”. Het onderscheid tussen natuur en bovennatuur hebben we dan helemaal niet nodig. Wetenschap gaat niet over de natuurlijke werkelijkheid alleen, noch over de waarneembare werkelijkheid alleen, maar gewoon over de werkelijkheid. Het zou vooringenomen zijn als we apriori in onze omschrijving van wetenschap al de mogelijkheid van het bestaan van God zouden uitsluiten. Dat zou geen wetenschap zijn maar ideologie.

Als namelijk de 'werkelijkheid' waarover we ware uitspraken kunnen doen niet meer omvat dan de 'onderzoekbare werkelijkheid', vervalt ook clausule a) en kan geen enkele religieuze uitspraak volgens strategie 2*) nog letterlijk worden geinterpreteerd. Met andere woorden, religieuze uitspraken kunnen dan geen waarheidswaarde meer hebben, maar enkel expressionistisch worden geduid: 'God heeft de wereld lief' is niet waar of onwaar, maar geeft uitdrukking aan een bepaalde manier van (fenomenologisch) ervaren van de werkelijkheid. Oftewel:

2**) Religieuze uitspraken worden niet 'letterlijk' geinterpreteerd

Nu is dit precies hoe veel eigentijdse (en filosofisch onderlegde) christenen geloven, maar uw hersteld hervormde collega's zijn er over het algemeen wat minder van gecharmeerd, is mijn ervaring. In hun verdediging, de meeste atheisten op dit forum moeten er ook niet zoveel van hebben . In ieder geval, het is niet dit soort religie waarover Thomas Nagel in uw citaat zegt: "Ik wil niet dat er een God is; ik wil niet dat het universum zodanig is". Maar hierover kan wel terecht gezegd worden dat het geloof in zo'n religie puur en alleen een kwestie van smaak is, of van 'moraal', zoals u schrijft.

Dan de Coherentie-strategie: religieuze uitspraken worden niet 'letterlijk' geinterpreteerd voor zover ze a) uitspraken over de wetenschappelijk onderzoekbare werkelijkheid doen, en b) het tegendeel van deze uitspraken wordt geconfirmeerd door de bestaande wetenschappelijke kennis. Na uw opmerking dat dat het gehele domein van uitspraken met waarheidswaarden tot het domein van wetenschappelijk onderzoek behoort, vervalt ook hier clausule a). We krijgen aldus:

1*) Religieuze uitspraken worden niet 'letterlijk' geinterpreteerd voor zover het tegendeel van deze uitspraken wordt geconfirmeerd door de bestaande wetenschappelijke kennis.

Genesis-mythe, zondvloed-verhaal, vertellingen over een exodus uit Egypte, verhalen over de wonderen en faam van een Jezus-persoon; alle dingen waarvan o.a. natuurkundige en historische kennis ons reden geeft om te betwijfelen dat het op waarheid berust, dienen volgens atheistische wetenschappers dan te worden geinterpreteerd als uitspraken zonder waarheidswaarde: ze kunnen alleen metaforisch worden gelezen. Dus is de volgende uitspraak waar?

niemand hoeft zijn levensbeschouwing op te geven omdat de wetenschap hem daartoe zou verplichten

Volgens de Coherentie-strategie 1* wel, tenzij deze levensbeschouwing vast wil houden aan een 'letterlijke' lezing van uitspraken over de werkelijkheid die door de wetenschappen worden gedisconfirmeerd. De taak van een christen die voor deze strategie kiest, is dus een voortdurend afgrenzen en opnieuw bepalen van welke religieuze uitspraken hij 'letterlijk' moet begrijpen; zijn lot is een eeuwig worstelen met de wetenschappen. En gezien de betekenis van de (waarheidswaarde hebbende) uitspraak 'God bestaat' niet (logisch-positivistisch) wordt bepaald door enkele formele criteria, maar door het geheel aan religieuze uitspraken waaraan waarheidswaarden worden toegeschreven, kan dit vraagstuk niet anders dan intellectueel worden genoemd. De morele attitudes die we tegenover de religie kunnen innemen, komen daar - onafhankelijk van het bestaan van God - nog bovenop: "zou het bestaan van een christelijke God iets 'goeds' zijn?", "bevordert het christendom oprechte deugd?", "maakt deze levensbeschouwing mensen 'beter' af?". Thomas Nagel had daar, evenals Nietzsche, nogal uitgesproken ideeen over. Maar die doen niet af aan het intellectuele probleem van het christendom, ze vormen er een bijkomende uitdaging voor. En aangezien ik meen dat in het morele domein 'redenen' nog steeds relevant zijn, een bijkomende intellectuele uitdaging.

Ten slotte, daar de meeste mensen niet elke uitspraak in hun levensbeschouwing tegen de wetenschappelijke meetlat leggen; er is een andere manier om te zien hoe wetenschappen en religie zich tot elkaar verhouden. Laat iemand alle wetenschappelijke kennis tot zich nemen: van de oneindige kosmos tot het lange proces van de evolutie van het leven, van neurowetenschappelijke en biopsychologische kennis over hoe het menselijk cognitief apparaat functioneert, tot sociologische wetenschap over de opkomst en ontwikkeling van religie, tot historische kennis over de context waarin het jodendom (en later het christendom) haar invloed verwierf. Laat hem dit alles tot zich doen doordringen. En zie dan eens of uw christendom nog een 'live option' is, om William James' vocabulaire te gebruiken. Zouden uw zondagse preken niet even weinig 'aansluiting' vinden bij zijn denken, als Homerus' lofzangen op de Griekse goden bij het uwe?

[Peter van Velzen]

Ziehier wat Nietzsche al in 1889 over het artikel van de dominee anno 2011 wist te schrijven:

"Een religie als het christendom, die geen enkel raakpunt heeft met de werkelijkheid, die ogenblikkelijk instort zodra de werkelijkheid ook maar op een enkel punt tot haar recht komt, moet redelijkerwijs de doodsvijandin zijn van 'de wijsheid van de wereld', dat wil zeggen van de wetenschap. En zij zal alle middelen goedkeuren waarmee de geestelijke dicipline, de zuiverheid en gestrengheid van geestelijke gewetenszaken, koel en in vrijheid nadenken, belasterd en in discrediet gebracht kunnen worden."

Nietsche overdreef natuurlijk (opzettelijk?). Niet alles wat voor christelijk wordt gehouden is gespeend van werkelijkheidszin, en sommige christenen zijn wellicht wijzer dan Nietsche. Maar voor de essentie van de blijde boodschap: 'Hij is niet dood; hij leeft", is dit inderdaad het geval.
In de wereld van de waarneembare werkelijkheid gaat iedereen dood. Desalniettemin leven de woorde van Nietsche door, net zo goed als de woorden die worden toeggeschreven aan een zeker Jesus,

Ik wil echter vooral opmerken dat ook de meeste godgelovigen meestal wel in staat zijn, om een redelijk moreel oordeel te vellen. Ik meen te weten dat onderzoek heeft aangetoond, dat de werkelijk basis van hun ethisch denken, helemaal niet anders is dan van vrijdenkers. Alleen zodra hun fictieve opperwezen in beeld komt, haken ze in steeds grotere getallen af. De vraag of hun sprookjesprins zelf wel moreel handelt kunnen ze absoluut niet bevatten,