ik ben benieuwd of er mensen zijn die de film the exorcist hebben gezien en die ook vinden dat het eigenlijk geen echte hororfilm is maar eerder een psychologisch drama.
Ik heb net de dvd gekocht, en ook eindelijk maar eens het boek gelezen dat al twintig jaar in mijn kast staat.
Ik ben het met je eens, al vind ik het wel degelijk horror, maar dat is vooral vanwege de weerzinwekkende ziekenhuisscènes.
Maar het is inderdaad vooral een psychologisch drama. Ik zag ook altijd al in de film dat alle angsten die de spelers van deze film hebben in het gedrag van Regan wordt gereflecteerd. In de psychologie heet dat projectie. Een voorbeeld is bijvoorbeeld de al genoemde moeder van Karras. Hij wordt zo geplaagd door de herinnering aan zijn zieke moeder, en zijn schuldgevoelens, dat hij haar terugziet in Regan. Dat zegt meteen dat hij in Regan ook een ziek iemand ziet, die zorg nodig heeft. Hij projecteert de hulpbehoevendheid van zijn moeder op het kind.
Het is eigenlijk de andere priester, de doorgedraaide Merrin, die Karras met zich meesleept, zodat hij ook een duivel begint te zien.
Of de moeder, die bang is dat het kind haar werkgever heeft vermoord: zij ziet het hoofd ronddraaien, en hoort Regan zeggen dat ze Burke Dennings heeft vermoord.
Op een gegeven moment zegt het meisje: je moeder zit hier met ons, karras (in de hel dus!). wil je een bericht achterlaten? ik zorg er voor dat ze die ontvangt.
de priester trapt er echter niet in en zegt: als dat zo is, moet je haar meisjesnaam weten. wat is het? regan (het meisje dus) kijkt hem aan met de ogen van iemand die er niet terug van heeft. het is duidelijk dat satan liegt. karras staat op, en loopt met een lachje naar haar toe en zegt: wat is het? dan spuugt ze hem helemaal onder met groene kots.
deze situatie vind ik heel herkenbaar. mensen die niet al te intelligent zijn schelden je de huid vol wanneer je in de discussie op een punt komt, waar ze niet meer verder kunnen, omdat ze dom zijn.
Klopt, het is pure machteloosheid. Als je in het nauw wordt gedreven, vind je een fysieke manier om je te uiten. Natuurlijk is Regan niet dom, ze is maar een kind, maar ze wordt hier geconfronteerd met het feit dat ze geen alwetende duivel is, dus komt er een fysieke reactie.
Ik geloof al helemaal niet meer in een duivel. Ik beschrijf gewoon een stukje van de film, om dit duidelijk te maken.
Regan is een beetje aan het vervelen en klieren. Ze wordt helemaal onderzocht, en de dokter zegt tegen haar moeder: maakt u zich niet ongerust, er is niets aan de hand, ze zit een beetje in over de echtscheiding, en ze mist haar vader. Maar toch schrijft hij haar een medicijn voor, ritalin, om precies te zijn. Duidelijker kan het volgens mij niet zijn. Regan heeft niets, maar toch krijgt ze een medicijn dat inwerkt op haar gemoedstoestand.
Gevolg: ze kan niet slapen, gaat slaapwandelen en plast op het tapijt. Weer naar de dokter, weer onderzoek etc. etc. Het wordt allemaal van kwaad tot erger, de onderzoeken worden steeds gemener, ze krijgt steeds meer medicijnen, en ze heeft geen zin meer in eten, wat haar problemen nog verergert.
Nog eens heel duidelijk: ze had niets, het zijn de medicijnen die haar gedrag veranderen, en de onderzoeken die haar weerbarstig maken. De eerste keer dat ze een echte uitbarsting krijgt, is na weer een ruggemergprik, en als ze haar dan alweer willen platspuiten, roept ze: blijf van me af, laat me met rust! Voor mij kan het niet duidelijker zijn.
En constant komen er dure dokters, ziekenhuizen, onderzoeken, psychiaters, medicijnen etc. Regans moeder is namelijk erg rijk, ze is een succesvolle actrice. Regan is erg overbeschermd, vandaar al die doktersbezoekjes, ze hebben geld zat.
Daartegenover zie je de geschiedenis van Karras, de priester. Zijn moeder is doodziek, maar hij heeft geen geld voor een behandeling. Andere woorden: zijn moeder is echt ziek, maar zij krijgt geen dokters, ziekenhuizen, onderzoeken, medicijnen, zorg, nada, niks! Dus sterft ze een ellendige dood.
Deze tegenstelling is het uitgangspunt van de film. Alles wat verder gebeurt is te verklaren door allerlei psychologische processen.
Ik zal een voorbeeld noemen. De priester Merrin is eigenlijk de enige die werkelijk denkt dat Regan door een duivel bezeten is. Alle anderen in de film denken van niet. Merrin en het voltallige filmpubliek zijn eigenlijk de enige malloten die er echt in geloven. Merrin is in de duivel gaan geloven volgens een proces dat in de psychologie 'cognitieve dissonantie' heet. Hij nam in de wereld en in de kerk allerlei ellende waar. Karras overkwam hetzelfde, maar deze ging hierdoor twijfelen aan zijn geloof, en hij geloofde eigenlijk niet meer in god en in de kerk.
Merrin ging zich echter fanatiek in zijn geloof verdiepen om het dilemma te verklaren waarmee hij werd geconfronteerd. Uiteindelijk verklaarde hij de ellende met hulp van het geloof in de duivel. Hij meende dat de duivel werd gestuurd om mensen aan het twijfelen te brengen. De duivel bracht het vertrouwen in god aan het wankelen. Maar de duivel kon je bestrijden met een sterk geloof in god, en dat is wat hij deed in de vorm van een exorcisme. Hij zag in Regan dus geen lijdend kind, zoals Karras. Karras vroeg zich af waarom een god een mens zo zou laten lijden, en om die reden geloofde hij er niet meer in. Merrin daarentegen zag dat in het kind een duivel was gevaren, hij liet zijn geloof niet door een ziek kind aan het wankelen brengen. Hij ging gewoon de duivel uitdrijven en zo het kind redden.
De 'cognitie' die 'dissoneerde' met het geloof in een goede god, werd dus kloppend gemaakt door het lijden te zien als een duivel die ons van god af wil leiden. Datgene wat Karras van het geloof afbracht, maakte Merrins geloof juist sterker.
Op deze manier zit de hele film in elkaar gesleuteld. Als je nog eens gaat kijken, moet je op alle hints letten. Ook moet je letten op het moment dat je zelf denkt dat er echt een duivel in het spel is, en om welke redenen. Dat is namelijk het moment dat je in een psychische valkuil trapt.
Het is wel zo dat zowel Friedkin (de regisseur) als Blatty (de schrijver) soms dingen laten gebeuren die je niet kan verklaren. Maar alle gaten die twijfel aan bezetenheid mogelijk maken zijn zo duidelijk dat je ze niet kan negeren. Er is uiteindelijk alleen maar indirect bewijs.
Deze film is dus met stip mijn favoriete film (al heb ik wel meer favoriete films).