Mensenrechten: Vrije meningsuiting

[axxyanus]

In de De Standaard van vandaag staat een bijdrage van Jan Wouters en Cedric Ryngaert, hoogleraar en docent internationaal recht aan de KU Leuven. Daaruit de twee volgende alinea's

Het gamma aan beleidsmaatregelen waarover de internationale gemeenschap beschikt om respect voor de mensenrechten te verwezenlijken, is bekend. maar zoals men echter weet, ontbreekt de politieke wil wel eens om de mensenrechten werkelijk af te dwingen. Het uitvergroten van het internationale 'afdwingingsdeficit' maskeert evenwel dat er nog steeds geen consensus bestaat over de juiste interpretatie en bescherming van de mensenrechten.

Ten eerste is er de spanning tussen mensenrechten onderling, bijvoorbeeld tussen de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van religie. Reikt die eerste vrijheid zo ver dat er onbeperkt kritiek kan worden geleverd op religieuze opvattingen? De internationale gemeenschap zal criteria moeten ontwikkelen om conflicterende mensenrechten tegen elkaar af te wegen, waarbij aan elke staat uiteraard nog steeds een eigen beoordelingsmarge toekomt.

Misschien is het mijn paranoia maar ik heb er dus geen vertrouwen in als de vrijheid van meningsuiting door deze twee heren moet verdedigd worden. Allereerst zie ik niet goed in hoe de vrijheid van meningsuiting de vrijheid van religie kan belemmeren. Hoe zwaar de kritiek ook is, niemand wordt daardoor belemmerd om de verplichtingen van zijn religie na te komen. Ten tweede kan ik mij niet van de indruk ontdoen dan een beperking op het mogen bekritizeren van religies enkel de ongelovigen zal treffen. Want laten we wel wezen de gelovigen gaan nog altijd onbeperkte kritiek op elkaar mogen leveren. Als er dan toch een vervolging gaat komen, gaan ze gewoon aangeven dat hun kritiek deel uitmaakt van hun religieuze opvattingen en dus beschermt is onder de vrijheid van religie.

[CXT]

Ik weet niet hoe het zit in het volledige artikel, maar in geciteerde alinea's zie ik niet dat de auteurs religie een uitzonderingspositie toedichten. Wat ze zeggen is dat er een spanningsveld is, en dat is een feit.

[axxyanus]

Ik weet niet hoe het zit in het volledige artikel, maar in geciteerde alinea's zie ik niet dat de auteurs religie een uitzonderingspositie toedichten. Wat ze zeggen is dat er een spanningsveld is, en dat is een feit.

OK, leg mij dan eens uit hoe ik door gebruik te maken van vrije meningsuiting, anderen kan belemmeren in het uitoefenen van hun vrijheid van religie.

Voor de rest is het IMO verdacht (maar dat kan inderdaad mijn paranoia zijn) dat ze er juist deze twee uitkiezen. Als je een beetje rondkijk dan zie je dat vrijheid van religie steeds meer van een recht van het individu verandert in een plicht voor de samenleving. Vrijheid van religie wordt steeds meer en meer gebruikt als alibi waar bepaalde gelovigen van gebruik proberen te maken om zich aan de normale regels te onttrekken. Spijtig genoeg volgt het gerecht en de overheid hen daar gedeeltelijk in.

[CXT]

Werkelijk, ik zie het woord 'belemmeren' niet staan.

"Ten eerste is er de spanning tussen mensenrechten onderling, bijvoorbeeld tussen de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van religie."

Er is een spanning tussen de twee. Niet zozeer in de zin van een belemmering, maar meer omdat de vrijheid van meningsuiting (lees: zeggen wat je wilt) en vrijheid van religie (geloofsopvattingen) enigszins (lijken te) conflicteren. Ik denk, ik kan er naast zitten, dat men met dit spanningsveld bedoeld dat mensen zich aangevallen voelen in hun opvattingen door bepaalde uitingen. Dan gaat het m.n. over de twee dochters van het jodendom: christendom en islam. Bij deze twee zijn sommige gelovigen nogal snel op de tenen getrapt door uitspraken die als gevolg van de vrijheid van meningsuiting vrijblijvend kunnen worden gedaan. Belemmering? Nee, maar men ziet het wel als discriminatie.

[axxyanus]

Werkelijk, ik zie het woord 'belemmeren' niet staan.

"Ten eerste is er de spanning tussen mensenrechten onderling, bijvoorbeeld tussen de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van religie."

Er is een spanning tussen de twee. Niet zozeer in de zin van een belemmering, maar meer omdat de vrijheid van meningsuiting (lees: zeggen wat je wilt) en vrijheid van religie (geloofsopvattingen) enigszins (lijken te) conflicteren. Ik denk, ik kan er naast zitten, dat men met dit spanningsveld bedoeld dat mensen zich aangevallen voelen in hun opvattingen door bepaalde uitingen. Dan gaat het m.n. over de twee dochters van het jodendom: christendom en islam. Bij deze twee zijn sommige gelovigen nogal snel op de tenen getrapt door uitspraken die als gevolg van de vrijheid van meningsuiting vrijblijvend kunnen worden gedaan. Belemmering? Nee, maar men ziet het wel als discriminatie.

Je zegt het zelf, sommigen zijn snel op hun tenen getrapt. Spreken we al van een spanningsveld enkel omdat die mensen snel op hun tenen zijn getrapt terwijl de kritiek die ze ontvangen te vergelijken is met kritiek die anderen ontvangen? Waarom zouden we onbeperkte kritiek mogen hebben op het ene idee maar niet op het andere idee met als enig verschil dat het ene idee geen (officiële) religie is maar het andere wel?

Spreken van een spanningsveld tussen vrijheid van meningsuiting en vrijheid van religie is IMO de vrijheid van religie van de ongelovigen in vraag stellen want als je het citaat herleest wordt de spanning tussen die twee zuiver uitgelegd in een vraag waar de grens van de vrije meningsuiting ligt, niet waar die van de religie ligt. De vraag of de vrijheid van religie zo ver gaat dat ze zich daarmee wel kunnen ontrekken aan de normale regels wordt niet gesteld. Het komt dus neer op een vraag in hoeverre ongelovigen rekening moeten houden met de regels van de religies.

Voor de rest zie je dus in Europa rechtspraak onstaan, die als gevolg heeft dat gelovigen meer rechten hebben dan ongelovigen. Als je als ongelovige problemen hebt met de kledijvoorschriften van je werkgever heb je gewoon pech. Als je als gelovige daar problemen mee hebt dan beroep je je op de vrijheid van religie en is er een serieuze kans dat de werkgever zich daarnaar moet schikken. Behalve waarschijnlijk als die werkgever zijn religie kan aandragen om niet akkoord te zijn met de kledij die de wernemer wil dragen.

Al dat soort uitspraken waar het oordeel meer afhangt van het lidmaatschap van een van de partijen i.p.v. van de feiten, maken mij kregelig als ik de indruk krijg dat men de vrijheid van religie weer eens gaat aanvoeren om een speciale behandeling te krijgen.

[siger]

Meestal betekent de tegenstelling tussen "mensenrechten en religie", "mensenrechten en traditie", "mensenrechten en cultuur", niet meer dan een weerstand tegen de oorspronkelijke "Declaratie van de Rechten van de Mens", die de rechten van het individu onverkort laat primeren. Godsdienst, traditie, cultuur zijn collectief. Het recht van een individu is in de eerste plaats een bescherming tegen het collectieve. "Individuele rechten" betekenen per sé een aantasting van de voorrechten van godsdienst, traditie, cultuur over dit individu.

De UN is enkele malen afgestapt af van dit belangrijk pricipe, en kent rechten toe aan "inheemse volkeren", wat dat ook moge zijn, en, specifiek in Afrika, zelfs aan families. Misschien doen de gruwelijke beelden die we altijd opnieuw uit Afrika krijgen ons toch eens bedenken dat slechts vooruitgang in mensenrechten kan bestaan in recht voor elk individu.

In 1990 verschenen zowel de "Bangkok Governmental Declaration" , opgesteld door een conferentie van Aziatische overheden, waarin verklaard werd dat mensenrechten moeten steunen op historische, culturele en religieuze achtergronden; en de "Cairo Declaration on human rights in Islam" waarin gepoogd werd mensenrechten in de sharia te passen.

Er is geen conflikt tussen mensenrechten en religieuze (of andere collectieve) "rechten", er is slechts en conflikt tussen het individu en zijn verdrukking.

[fbs33]

Belemmering? Nee, maar men ziet het wel als discriminatie.

Als het ze lukt om e.e.a. onder het toverwoord 'discriminatie' te laten vallen dan is er sprake van een strafbaar feit!
En dát zet een slot op de mond van de mensen die de 'Vrijheid van meningsuiting' verdedigen voor dat gedeelte waar die zgn. 'Vrijheid van godsdienst in het geding is!
Wel degelijk een belemmering m.i.

[CXT]

Daarom wordt het zaak religie uit haar ivoren torentje te halen en o.a. artikel 147 te schrappen uit het wetboek.

[siger]

Regilie zou juridisch gelijk gesteld moeten worden aan andere privéactiviteiten: geen overlast bezorgen, geen dreigingen uiten, het verkeer niet storen. Als gewoon de wet toegepast zou worden zou de aantrekkingkracht van opkomende onzin znel verminderen.

[axxyanus]

Regilie zou juridisch gelijk gesteld moeten worden aan andere privéactiviteiten: geen overlast bezorgen, geen dreigingen uiten, het verkeer niet storen. Als gewoon de wet toegepast zou worden zou de aantrekkingkracht van opkomende onzin znel verminderen.

Of andersom. Ik kan soms wel begrip opbrengen voor de manier waarop rechters de vrijheid van religie willen beschermen tegen de willekeur van de regelgever. Alleen vraag ik mij dan af waarom alleen religie moet beschermt worden tegen die willekeur.

In de vakantie kwam het vonnis van Hasselt in het nieuws dat het KTA van Sint Truiden terugfloot omdat dat in zijn schoolreglement een algemeen verbod op hoofddeksels had ingevoerd, wat de Sikhs leerlingen, die verplicht zijn een tulband te dragen, in de problemen bracht.

De rechter van Hasselt heeft beslist dat het KTA van Sint-Truiden vier Sikhs opnieuw moet toelaten. De school liet de leerlingen niet (meer) toe omdat ze weigerden hun tulband af te zetten tijdens de lessen.

De 17-jarige Pawandeep Singh liep sinds 2002 school in het KTA, maar moest die in 2005 noodgedwongen verlaten. In dat jaar veranderde het KTA immers het schoolreglement en voerde het een algemeen verbod in op het dragen van hoofddeksels.

Volgens zijn godsdienst is het dragen van een hoofddoek immers verplicht. Drie andere jonge Sikhs wilden zich vanaf het schooljaar 2005-2006 inschrijven aan het KTA, maar ze werden de toegang geweigerd omdat ze hun tulband eveneens niet wilden afzetten.

De rechter in Hasselt verplichte het KTA echter om de leerlingen terug toe te laten en baseerde zijn oordeel op artikel 9 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). De rechter stelde dat de school de leerlingen beknot in hun uitdrukking van hun religieuze overtuiging door ze te weigeren.

De verdediging van de school, als zou de regel zijn ingevoerd om 'redenen van hygiëne en herkenbaarheid', werd door de rechter afgedaan als te vage doelstellingen om het recht op godsdienstvrijheid te ondermijnen. Bovendien zorgde de aanwezigheid van de Sikhs met tulband op school niet voor onrust of problemen.

In Limburg leven een aanzienlijk aantal Sikhs. Zij werken overwegend in de fruitpluk. De meeste van de 23 miljoen Sikhs leven in India.

Ik heb niet zozeer problemen met de uitspraak als wel met de motivatie. Allereerst beknot de school niet in hun uitdrukking van hun religieuze overtuiging. Er is een confict tussen het schoolreglement en de manier waarop die leerlingen uitdrukking willen geven aan hun religieuze overtuiging. Maar die leerlingen zijn niet verplicht om naar die school te gaan. Als de rechter er nu op gewezen had dat het KTA een overheidsschool is en dus extra moeite moet doen om alle leerlingen een plaats te geven ook die met wat excentrieke behoeften zou ik daar nog begrip voor kunnen hebben maar dit geeft de gelovige al van in het begin een IMO onterecht voordeel.

Ten tweede lijkt de rechter te impliceren dat vage doelstellingen in het algemeen geen probleem zijn om de vrijheid van leerlingen in te krimpen. Het is pas als er iemand religieuze bezwaren hoeft dat er beter gemotiveerd moet worden. Waarom verwachten we niet dat de regelgever altijd met een goede motivatie moet komen voor hij de vrijheid van leerlingen/personeel/leden/... kan inkrimpen.

[siger]

Ik kan soms wel begrip opbrengen voor de manier waarop rechters de vrijheid van religie willen beschermen tegen de willekeur van de regelgever.

Ik ben het niet eens dat er "willekeur" is van de regelgever. Daarenboven mag rechtspraak of regelgeving in een seculiere maatschappij volgens mij niet met levensbeschouwingen rekening houden.

Als je in een zwembad een badpak moet dragen, dan geldt dat ook voor een moslima. Als je in een school geen hoofddeksel mag dragen, geldt dat ook voor een sik etc... Ik ben ook gekant tegen gebedsruimten in bedrijven etc... In de publieke ruimte moet men zich inpassen, uit respect voor andersdenkenden, en uit waardering voor gemeenschappelijke diensten waar iedereen van geniet.

Ik kan wel een Jain monnik worden die naakt moet lopen. Het probleem zit hem in de vrijheid van de anderen: ik voel altijd agressie wanneer overtuiginen niet tevreden zijn met hun eigen ruimte, want als de grens daar niet ligt, waar dan wél?

Ik denk dat onze samenleving een striktere gedragskode/ethiek/wetgeving nodig heeft voor openbare plaatsen, omdat sommige gelovigen blijken te denken dat - zeker in een land met vrijheden - alles vogelvrij is waar hun eigen godsdienst geen gezag heeft.

[axxyanus]

Ik kan soms wel begrip opbrengen voor de manier waarop rechters de vrijheid van religie willen beschermen tegen de willekeur van de regelgever.

Ik ben het niet eens dat er "willekeur" is van de regelgever. Daarenboven mag rechtspraak of regelgeving in een seculiere maatschappij volgens mij niet met levensbeschouwingen rekening houden.

Als je in een zwembad een badpak moet dragen, dan geldt dat ook voor een moslima. Als je in een school geen hoofddeksel mag dragen, geldt dat ook voor een sik etc... Ik ben ook gekant tegen gebedsruimten in bedrijven etc... In de publieke ruimte moet men zich inpassen, uit respect voor andersdenkenden, en uit waardering voor gemeenschappelijke diensten waar iedereen van geniet.

Ik zie niet in hoe dat uitsluit dat er willekeur van de regelgever kan zijn. Als de gemeente zou beslissen dat je nog enkel in het gemeentelijke zwembad mag zwemmen in een badpak in de gemeentelijke kleuren, dan zou ik dat willekeur van de regelgever noemen.

Ik kan wel een Jain monnik worden die naakt moet lopen. Het probleem zit hem in de vrijheid van de anderen: ik voel altijd agressie wanneer overtuiginen niet tevreden zijn met hun eigen ruimte, want als de grens daar niet ligt, waar dan wél?

Inderdaad waarom zou je niet naakt mogen rondlopen? Wiens vrijheid wordt er geschonden door mensen die naakt rondlopen? Ik zeg niet dat we naaktlopen zondermeer moeten toelaten maar het verbod zou wat mij betreft toch wel een betere motivatie mogen hebben dan: "schending der zeden".

Ik denk dat onze samenleving een striktere gedragskode/ethiek/wetgeving nodig heeft voor openbare plaatsen, omdat sommige gelovigen blijken te denken dat - zeker in een land met vrijheden - alles vogelvrij is waar hun eigen godsdienst geen gezag heeft.

Dit is juist wat de gelovigen willen. Als je vanuit zo'n principe vertrekt en de gelovigen krijgen de meerderheid dan krijg je bijna gegarandeert de plicht dat iedereen zich op de openbare plaatsen zal moeten gedragen volgens de regels van de gelovigen.

[siger]

Ik zie niet in hoe dat uitsluit dat er willekeur van de regelgever kan zijn.

Ik beweer niet dat willekeur uitgesloten is. regels moeten uiteraard op de geeigende wijze tot stand komen, en vrijheden mogen enle beperkt worden om een reden. Maar eens het zover is, moeten regels gerespecteerd worden.

Als de gemeente zou beslissen dat je nog enkel in het gemeentelijke zwembad mag zwemmen in een badpak in de gemeentelijke kleuren, dan zou ik dat willekeur van de regelgever noemen.

En ik zou je zo op het eerste zicht gelijk geven. Maar ik herinner me nog uit mijn lang vervlogen jeugd dat de zwemkledij streng gereglementeerd was, om redenen van hygiene die me toen en vandaag plausibel leken. Een "burkini" lijkt me volstrekt onhygienisch.

Inderdaad waarom zou je niet naakt mogen rondlopen? Wiens vrijheid wordt er geschonden door mensen die naakt rondlopen?.

Goed dat te weten.

Ik denk dat onze samenleving een striktere gedragskode/ethiek/wetgeving nodig heeft voor openbare plaatsen, omdat sommige gelovigen blijken te denken dat - zeker in een land met vrijheden - alles vogelvrij is waar hun eigen godsdienst geen gezag heeft.

Dit is juist wat de gelovigen willen. Als je vanuit zo'n principe vertrekt en de gelovigen krijgen de meerderheid dan krijg je bijna gegarandeert de plicht dat iedereen zich op de openbare plaatsen zal moeten gedragen volgens de regels van de gelovigen.

Dat vind ik dus een belangwekkend punt.
Het is wat raar dingen niet te willen doen omdat gelovigen dat net doen.
Mijn waarneming is dat de seculiere samenleving ontaardt omdat gelovigen er op neerkijken, en omdat ongelovigen denken dat regels slecht zijn.
Het moet mogelijk zijn een seculiere gedragscode te regelen en op te leggen die net de openheid van onze samenleving leefbaar houdt. Je meerderheidsargument geldt natuurlijk altijd. Met een amorele publieke ruimte zal een strenge godsdienst sneller veld winnen, en wanneer die godsdienst een volstrekte meerderheid haalt nog zal die veel makkelijker haar wil aan de ganse gemeenschap kunnen opdringen.

[axxyanus]

Ik beweer niet dat willekeur uitgesloten is. regels moeten uiteraard op de geeigende wijze tot stand komen, en vrijheden mogen enle beperkt worden om een reden. Maar eens het zover is, moeten regels gerespecteerd worden.
...
En ik zou je zo op het eerste zicht gelijk geven. Maar ik herinner me nog uit mijn lang vervlogen jeugd dat de zwemkledij streng gereglementeerd was, om redenen van hygiene die me toen en vandaag plausibel leken. Een "burkini" lijkt me volstrekt onhygienisch.

Wel dan denk ik dat we het over bovengaande punten ver eens zijn. Hygienische redenen zijn inderdaad volstrekt legitiem om zwemkleding te reglementeren.

Ik denk dat onze samenleving een striktere gedragskode/ethiek/wetgeving nodig heeft voor openbare plaatsen, omdat sommige gelovigen blijken te denken dat - zeker in een land met vrijheden - alles vogelvrij is waar hun eigen godsdienst geen gezag heeft.

Dit is juist wat de gelovigen willen. Als je vanuit zo'n principe vertrekt en de gelovigen krijgen de meerderheid dan krijg je bijna gegarandeert de plicht dat iedereen zich op de openbare plaatsen zal moeten gedragen volgens de regels van de gelovigen.

Dat vind ik dus een belangwekkend punt.
Het is wat raar dingen niet te willen doen omdat gelovigen dat net doen.
Mijn waarneming is dat de seculiere samenleving ontaardt omdat gelovigen er op neerkijken, en omdat ongelovigen denken dat regels slecht zijn.
Het moet mogelijk zijn een seculiere gedragscode te regelen en op te leggen die net de openheid van onze samenleving leefbaar houdt. Je meerderheidsargument geldt natuurlijk altijd. Met een amorele publieke ruimte zal een strenge godsdienst sneller veld winnen, en wanneer die godsdienst een volstrekte meerderheid haalt nog zal die veel makkelijker haar wil aan de ganse gemeenschap kunnen opdringen.

De mate waarin het meerderheidsstandpunt geld is afhankelijk van in hoeverre we bepaalde vrijheden grondwettelijk kunnen beschermen. Als er b.v. geen grondwettelijke bescherming is van de vrije meningsuiting dan kan de meerderheid de mening van de oppositie laten verbieden. Daarom vind ik het belangrijk dat zo'n recht sterker beschermd is dan gewoon wettelijk.

Ik ben voor een zo groot mogelijke vrijheid voor iedereen en een overheid die zo neutraal mogelijk staat tegenover alle mogelijke levensbeschouwingen en ik ben voor grondwettelijke bescherming van dat principe om te beletten dat een toevallige meerderheid al de rest de voorschriften van hun levensbeschouwing voorschrijft. Voor de rest denk ik ook dat als je een open samenleving wil, dat het opleggen van een sekuliere gedragscode daar contra-productief is. Als laatste punt kan ik niet akkoord zijn dat de sekuliere samenleving ontaardt omdat we IMO nog steeds geen echte sekuliere maatschappij hebben. Een maatschappij waarin de rechter een winkeleigenaar veroordeelt omdat die niet wil dat zijn personeel een hoofddoek draagt, omdat dat een schending van de vrijheid van religie van dat personeelslid zou zijn, is IMO niet sekulier.
Vrijheid van religie betekent dat je vrij bent om de gebruiken van je religie te volgen. Soms onstaan er conflicten tussen het volgen van die gebruiken en iets anders dat je graag zou doen, dat soort van conflicten waarbij we graag twee zaken willen maar het één in de weg staat van het ander maken we trouwens allemaal mee, vrijhijd van religie betekent niet dat anderen zich moeten aanpassen zodat dat conflict voor je verdwijnt. Dat is anderen laten opdraaien voor de last van jou keuzen.

[siger]

De mate waarin het meerderheidsstandpunt geldt is afhankelijk van in hoeverre we bepaalde vrijheden grondwettelijk kunnen beschermen. Als er b.v. geen grondwettelijke bescherming is van de vrije meningsuiting dan kan de meerderheid de mening van de oppositie laten verbieden. Daarom vind ik het belangrijk dat zo'n recht sterker beschermd is dan gewoon wettelijk.

Ben ik met je eens. Daarom ook kan een grondswet niet gewijzigd worden met een gewone meerderheid. Grondwettelijke rechten zullen echter ook verdwijnen wanneer een te grote meerderheid, of een gewelddadige minderheid met buitenlandse steun, ze wil afschaffen.

Ik ben voor een zo groot mogelijke vrijheid voor iedereen en een overheid die zo neutraal mogelijk staat tegenover alle mogelijke levensbeschouwingen en ik ben voor grondwettelijke bescherming van dat principe om te beletten dat een toevallige meerderheid al de rest de voorschriften van hun levensbeschouwing voorschrijft..

Ik ook.

Voor de rest denk ik ook dat als je een open samenleving wil, dat het opleggen van een sekuliere gedragscode daar contra-productief is.

Dat is nu het punt waarop we van mening verschillen. Enkele jaren geleden dacht ik zoals jij. Sindsdien werden (dure en nuttige) zwembaden gesloten omdat wangedrag niet meer controleerbaar was, mijden lijnbussen bepaalde trajecten, en kan je niet meer naar de cinema gaan of een avondwandeling maken zonder angst.
Toen ik op de lagere school zat - héél lang geleden - hadden we een vak "wellevendheid", met boekje met tekeningetjes etc.... vijf jaar later lachtte men zo'n oubollig vak weg. Inderdaad wist toen iedereen wel ongeveer hoe zich te gedragen. Vandaag zijn we beland in een toestand waar veel jongeren denken dat alles toegelaten is op de "straat". Ik pleit niet voor een of ander godsdienst, gewoon voor gedragsregels - wellevendheid is feitelijk een mooi woord - die gelden voor iedereen die zich op straat begeeft, en waarop streng wordt toegezien en waartegen indien nodig effectief wordt opgetreden.

Een maatschappij waarin de rechter een winkeleigenaar veroordeelt omdat die niet wil dat zijn personeel een hoofddoek draagt, omdat dat een schending van de vrijheid van religie van dat personeelslid zou zijn, is IMO niet sekulier.

Daar heb je gelijk in, voorzover deze zaak representatief is.

Vrijheid van religie betekent dat je vrij bent om de gebruiken van je religie te volgen. Soms onstaan er conflicten tussen het volgen van die gebruiken en iets anders dat je graag zou doen, dat soort van conflicten waarbij we graag twee zaken willen maar het één in de weg staat van het ander maken we trouwens allemaal mee, vrijhijd van religie betekent niet dat anderen zich moeten aanpassen zodat dat conflict voor je verdwijnt. Dat is anderen laten opdraaien voor de last van jou keuzen.

Daar ben ik het mee eens. Dat zijn dus gedragsregels.

Wat ik voorsta is dat wanneer een jongere zijn woning verlaat, hij de gedachte meedraagt dat buiten de plaats is waar mensen van allerlei oorsprong en religie moeten samenleven zonder dat de één meer mag dan de ander, en zonder dat de andersdenkende minderwaardig is.