Van de Donk (WRR) Staat is niet vrij van religie

[Rereformed]

Maatschappelijke Bestuurskunde (Tilburg)

http://rechten.uvt.nl/donk/

Een ander kritiekpunt is dat Van De Donk de Verlichting en individualisme te snel op één en dezelfde hoop gooit.

Bedoel je dat individualisme al iets was dat in de tijd van de Renaissance al opkwam? Je zou inderdaad bijvoorbeeld zelfs de hele protestantisme religie kunnen zien als een tak van individualisme.

[Rereformed]

Mijn idee is dat de maatschappij nog lang niet genoeg doordrongen is van het verlichtingsdenken. De scherpe kantjes van het religieuze denken zijn slechts geërodeerd onder invloed van de verlichting, maar het proces is nog lang niet af.
Het is niet genoeg als mensen de kerk verlaten, maar er moet iets voor in de plaats komen. Geen nihilisme, maar een 'ethisch hedonisme'. Mensen moeten er tot in iedere vezel van hun hersenen van doordrongen zijn, dat ze afhankelijk zijn van de mensen om hun heen; dat hun geluk voor een zeer groot deel samenhangt met het geluk van anderen.
Dat er nu het één en ander misgaat in de maatschappij is niet de schuld van de verlichting. Er is geen dogma in het verlichtingsdenken dat zegt 'Gij zult individualiseren en alleen aan uzelf denken!'. Dat was meer het credo van de clerus en de notabelen uit de oudheid, en het waren juist de verlichtingsdenkers die daar tegen in opstand kwamen. Het waren niet de inquisiteurs, kardinalen, priesters en koningen die hun leven op het spel zetten om de slavernij af te schaffen, het volk brood te geven, het vuur van de brandstapel te doven, en de martelbank te ontmantelen. Nee, dat waren de vrijdenkers; zij gaven om hun medemens.
Degene die doordrongen is van de verlichtingsfilosofie, kan bijna niet onverschillig zijn wanneer hij/zij iemand ziet lijden, of wanneer iemand onderdrukt wordt. Die mensen die de verlichting verketteren, die weten werkelijk niet waar ze het over hebben; dat soort mensen als Andreas Kinneging, die het christendom verheerlijken, terwijl ze er zelf niet eens in geloven; het is te zot voor woorden. Het verlichtingsdenken is hét medicijn voor de meeste problemen waar de mensheid mee te kampen heeft, en het is de filosofie van de toekomst, óf er zal geen toekomst zijn; althans, geen toekomst waar een beschaafd mens zich thuisvoelt.

Vriendelijke groet.

Een zeldzaam goede posting, Devious, een voltreffer!

Mijn idee is dat de maatschappij nog lang niet genoeg doordrongen is van het verlichtingsdenken. De scherpe kantjes van het religieuze denken zijn slechts geërodeerd onder invloed van de verlichting, maar het proces is nog lang niet af.

Dit is inderdaad waar, zoals je hieruit al kan opmerken dat men in het westen wél het traditionele geloof gedag zegt, maar niet bijgeloof op zich. Allerlei vormen van bijgeloof vieren hoogtij tegenwoordig. Je vraagt je dan af hoe het mogelijk is, na bijna 300 jaar Verlichting en rationeel denken. Het onderschrift van Theoloog is maar al te waar: "Het doel van de wetenschap is niet een deur te openen tot oneindig inzicht, maar een grens te stellen aan oneindige dwaling." Hoe komt het dat de moderne mens dit grenzen stellen veelal aan zijn laars lapt? Krijgt men via de moderne schoolopleidingen geen goede wetenschappelijke basis? Volgens mij wordt de mogelijkheid ertoe gegeven door al die bijgelovige zienswijzen respect te verlenen, terwijl men veel meer zou moeten reageren in de trant van: jouw speculaties zijn leuk tijdverdrijf, maar volledig irrelevant voor mensen die serieus met waarheid bezig willen zijn.

Men antwoordt hier maar al te gemakkelijk op dat de mens een behoefte heeft aan meer dan koel rationeel denken. Maar ik zie niet in hoe een eerlijk denkend mens bereid zou zijn de waarheid op te offeren voor een behoefte.
Zoals je opmerkt moet er inderdaad iets voor de religie in de plaats komen dat bepaalde behoeften bevredigt, maar ik zie niet in waarom dat irrationaliteit zou moeten zijn, zou kúnnen zijn in een denkklimaat dat in de eerste plaats aan rationeel denken de voorkeur geeft. Hoe bestaat het dat het toch schering en inslag is in onze tijd?

Ik begrijp overigens zeer goed waar Atli op doelt: (het is iets wat bij hem heel hoog zit en waar hij keer op keer op terugkomt): indien er een bepaald soort denken, zeg maar een ideologie, voor in de plaats moet komen om tevergaande individualiteit en vervreemding tegen te gaan, een bepaald soort denken dat door iedereen eerbiedigd zal moeten worden, dan zijn we weer niets opgeschoten, maar zitten we binnen de korste keren weer in het oude badwater waar we juist zo'n hekel aan hadden.

De gedachte aan 'ethisch hedonisme' is heel mooi, maar wellicht is de term hedonisme te geladen om het ingang te doen vinden bij de mensen die in het oude bijgelovige denken verstrikt zitten, net zoals Nietzsches term het 'streven naar de Übermensch'. In ieder geval zal de uitdrukking de eerste tijd voortdurend gevolgd moeten worden door een uiteenzetting ervan wat er mee bedoeld wordt. Is de term overigens van Onfray?

[Rereformed]

Wat zijn dan die positieve functies en effecten van religie?

Hij geeft het zelf al aan: vervreemding tegen te gaan en tevergaande individualiteit. Met vervreemding bedoelt hij misschien de vervreemding van het leven ('er zijn geen ultieme antwoorden, er bestaat geen ultiem goed en kwaad, er bestaat geen ultieme zin enz), dus denken dat de individuele mens verlamt en kapot maakt.
Tevergaande individualiteit zou in zijn ogen de maatschappij kapot maken. Hij stelt er waarschijnlijk de saamhorigheid, het sociale netwerk dat het religieuze geloof biedt ertegenover.

Waarom verdienen zij het meer te worden belicht als de afgelopen jaren?

Omdat hij verontrust is over de opmars van atheïsten die nu een definitief einde willen maken aan alle religieuze flauwekul.
Zijn toespraak is dus zonder dat hij het bedoelt een compliment voor wat er nu aan de hand is: hij erkent de opkomst van een geduchte anti-religieuze stroom gedurende de laatste jaren, waar men in de religieuze wereld nu ernstig rekening mee moet houden.

Waarom verdient religie een meer welwillende beschouwing?

Omdat meneer een religieus persoon is, dát is wat iedere lezer begrijpt.
Niet erg geweldige basis natuurlijk, maar daarom is het juist zo leuk dat hij opkomt voor het religieuze: hij heeft geen goede argumenten, maar spreekt vanuit zijn onderbuikgevoelens, en maakt zichzelf daardoor belachelijk, en boort zijn eigen status de grond in.

Hoe komt de man bij de woorden: de al eeuwen ingesleten sjablonen van het moderne denken?

Omdat hij een belezen man is en weet dat de hoofdstroom van het westerse denken al eeuwenlang dezelfde is: een gestaag terugdringen van de religieuze opvattingen, totdat het uiteindelijk geheel uitsterft.
Alweer geeft hij zonder dat hij het bedoelt weer hoe de situatie in werkelijkheid in elkaar zit: de religie bevindt zich in haar doodsstrijd, en hij probeert er wanhopig wat aan te doen, maar ziet eigenlijk zelf ook wel in dat het tevergeefs is.

We moeten waken voor de radicale verlichting?

Meneer ziet in dat het onmogelijk is rationaliteit een halt toe te roepen. Vandaar dat hij de koers op gaat zichzelf en zijn eigen religie tot rationeel uit te roepen, en rationele denkers die god uit hun wereldbeeld hebben gehaald uit te maken voor radikalen, extremisten en tirannen. Alweer een zielige koers, want het is eenieder in onze tijd duidelijk dat de ware extremisten zich onder de religieuzen bevinden. Voordat het religieuze geweld uitbarstte waren atheïsten helemaal stil tegen de religieuzen. Men liet de religieuzen spelen in hun speeltuin, en maakte zich er niet druk om.

vooral de laatste zin van W. B. H. J. van de Donk, verwondert mij buitengewoon:
„een religie die met recht en redelijkheid niet overweg kan op een wijze die bij de multiculturele samenleving past, is op den duur net zo goed tot de ondergang gedoemd als een politiek die de laatmoderne gestalte van religie niet in haar recht weet te laten.”

We horen hier de voorzitter van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, je zou toch verwachten dat de voorzitter van de WRR een onafhankelijke seculiere opinie uit zou dragen, maar niets blijkt minder waar ….wat deze beste man zijn levensbeschouwing, privé ook is, staat/regering en religie horen zijn gescheiden en deze man en c.s. adviseren de regering en draagt m.i. geen seculier onafhankelijk standpunt uit en ik maak mij daar ernstig zorgen over.

Levensbeschouwingen zijn niet privé. Het is een verkeerde opvatting dat de basis van jouw gehele leven, denken en handelen, 'privé' zou kunnen zijn. Zo'n opvatting is slechts door de niet-religieuzen bedacht om te voorkomen dat men zeer agressief tegen religieuze mensen zou moeten optreden. Het is een slinkse manier van niet-gelovigen om de samenleving op hun leest te schoeien. Het is hetzelfde als in maatschappijen op islamitische basis: die zeggen dat je in hun maatschappij volledig vrij bent om christen te zijn, als je maar als christen geboren wordt, en je volkomen stil houdt over je geloof.

In werkelijkheid is iedereen dus bezig met een machtspel, de macht van onze ideeën op te dringen aan het grote geheel.
Zelf zie ik geen enkele reden waarom ik wél zou mogen roepen dat religieuzen hun opvattingen maar privé moeten beleven, maar religieuze mensen niet zouden mogen oproepen tot (bijvoorbeeld) een systeem van theonomie. Die vrijheid moet er eenvoudig zijn. Ik maak me eerder zorgen om mensen die de vrijheid van de ander willen beknotten door te stellen dat alleen seculiere adviezen wenselijk zijn. De machtstrijd moet niet gewonnen worden door mensen de mond te snoeren, maar door telkens weer te laten zien dat hun redeneringen niet kloppen.

[a.r.]

Rereformed schreef:

Levensbeschouwingen zijn niet privé. Het is een verkeerde opvatting dat de basis van jouw gehele leven, denken en handelen, 'privé' zou kunnen zijn. Zo'n opvatting is slechts door de niet-religieuzen bedacht om te voorkomen dat men zeer agressief tegen religieuze mensen zou moeten optreden. Het is een slinkse manier van niet-gelovigen om de samenleving op hun leest te schoeien. Het is hetzelfde als in maatschappijen op islamitische basis: die zeggen dat je in hun maatschappij volledig vrij bent om christen te zijn, als je maar als christen geboren wordt, en je volkomen stil houdt over je geloof.

In werkelijkheid is iedereen dus bezig met een machtspel, de macht van onze ideeën op te dringen aan het grote geheel.
Zelf zie ik geen enkele reden waarom ik wél zou mogen roepen dat religieuzen hun opvattingen maar privé moeten beleven, maar religieuze mensen niet zouden mogen oproepen tot (bijvoorbeeld) een systeem van theonomie. Die vrijheid moet er eenvoudig zijn. Ik maak me eerder zorgen om mensen die de vrijheid van de ander willen beknotten door te stellen dat alleen seculiere adviezen wenselijk zijn. De machtstrijd moet niet gewonnen worden door mensen de mond te snoeren, maar door telkens weer te laten zien dat hun redeneringen niet kloppen.

Objectief gezien heb je zoals jij het schrijft volkomen gelijk.
Het is echter het glibberige, het kruiperige,het gesnotter van gelovigen wat ik zo stuitend vind en dat vind ik in dit geval nog erger, omdat het idd een belezen man moet zijn die ook nog eens voorzitter van de WRR is. Het was/is dus geen objectieve mening van mij, maar een uiten van mijn walging over glibberige gedachtenkronkels, die men maar niet los schijnt te kunnen laten.

[MOODY BLUE]

Degene die doordrongen is van de verlichtingsfilosofie, kan bijna niet onverschillig zijn wanneer hij/zij iemand ziet lijden, of wanneer iemand onderdrukt wordt. Die mensen die de verlichting verketteren, die weten werkelijk niet waar ze het over hebben; dat soort mensen als Andreas Kinneging, die het christendom verheerlijken, terwijl ze er zelf niet eens in geloven; het is te zot voor woorden. Het verlichtingsdenken is hét medicijn voor de meeste problemen waar de mensheid mee te kampen heeft, en het is de filosofie van de toekomst, óf er zal geen toekomst zijn; althans, geen toekomst waar een beschaafd mens zich thuisvoelt.

Hoe zeer de echte verlichte denker ook tegen religie an-sich zal zijn, en tegen de invloed van religie op het maatschappelijk gebeuren, hij/zij zal altijd opkomen voor de vrijheid van 'geloven'/religie.
Mochten gelovigen onderdrukt worden zullen die verlichte denkers voor ook die onderdrukten opkomen.

[Rereformed]

Objectief gezien heb je zoals jij het schrijft volkomen gelijk.
Het is echter het glibberige, het kruiperige,het gesnotter van gelovigen wat ik zo stuitend vind en dat vind ik in dit geval nog erger, omdat het idd een belezen man moet zijn die ook nog eens voorzitter van de WRR is. Het was/is dus geen objectieve mening van mij, maar een uiten van mijn walging over glibberige gedachtenkronkels, die men maar niet los schijnt te kunnen laten.

Maar is in dat geval scherpe humor niet de beste aanval?

[Atli]

Sorry Atli. Ik begrijp je vraag niet goed.

Het was een beetje retorisch bedoelt, de zaken die jij aanhaalde in het door mij geciteerde hebben tot op zekere hoogte mijn sympathie. Maar ik denk dat we moeten oppasen dat dergelijke idealen misschien wel eens niet ideaal voor iedereen kan zijn. Misschien wat beter uitgedrukt, wanneer wij als maatschappij dergelijke idealen nastreven (wat op zich niet geheel gek is) zal de vraag altijd moeten zijn of wij op deze (zus en zo) manier voor iedereen deze idealen verwezenijken. T.o.v. idealen en werkelijk bereiken van doelstellingen zullen we altijd frictie ondervinden tussen het collectief t.o.v. het individu....

[a.r.]

Objectief gezien heb je zoals jij het schrijft volkomen gelijk.
Het is echter het glibberige, het kruiperige,het gesnotter van gelovigen wat ik zo stuitend vind en dat vind ik in dit geval nog erger, omdat het idd een belezen man moet zijn die ook nog eens voorzitter van de WRR is. Het was/is dus geen objectieve mening van mij, maar een uiten van mijn walging over glibberige gedachtenkronkels, die men maar niet los schijnt te kunnen laten.

Maar is in dat geval scherpe humor niet de beste aanval?

Touché

[Devious]

Het was een beetje retorisch bedoelt, de zaken die jij aanhaalde in het door mij geciteerde hebben tot op zekere hoogte mijn sympathie. Maar ik denk dat we moeten oppasen dat dergelijke idealen misschien wel eens niet ideaal voor iedereen kan zijn.

Ik begrijp nu denk ik beter wat je bedoelt. De idealen waar ik gewag van maakte in mijn vorige post kunnen natuurlijk niet met geweld erin worden geperst; geen Robespieriaanse of Stalinistische heilstaat waar het individu net zo wordt onderdrukt als onder fundamentalistische regimes. Mensen die religies en boeken willen verbieden, zoals je die hier soms ook op dit forum aantreft, spugen in feite op de verlichtingsgedachte (ook al beseffen ze dit waarschijnlijk niet altijd).

Nee, wat ik bedoel is dat de kennis over de verlichting wordt aangeboden. Dat mensen er kennis van kunnen nemen, en dat ze een keuze kunnen maken. Dat aanbod, daar schort het aan. Ik heb op de lagere en middelbare school bijvoorbeeld van alles geleerd over Luther, Calvijn, Zwingli (maar dan niet de zwarte bladzijden die zij aan de geschiedenis hebben toegevoegd), maar een kind leert op school weinig tot niets over Voltaire of Thomas Paine. In het hogere onderwijs komen deze personen zo nu en dan wél eens aan bod, maar daar ontbreken dan weer de atheïsten zoals D'holbach en La Mettrie. Om werkelijk een beeld te krijgen van de verlichtingsperiode en de wijze waarop deze de geschiedenis beïnvloed heeft, is enige kennis omtrent deze mensen en hun ideeën onontbeerlijk. Vooral Michel Onfray wind zich hier in zijn 'Atheologie' erg over op, en mijns inziens is dit terecht.
Hoe kan het bijvoorbeeld dat bijna niemand in de VS weet wie Thomas Paine was, of iemand als Robert Ingersoll, die in de 19e eeuw een wereldberoemd man was. Presidenten en senatoren kwamen hem om raad vragen, de intelligentsia, waaronder mensen als Thomas Edison, zaten vooraan in de rij om zijn toespraken te horen (één van de eerste geluidsopnames die hij maakte bestaan uit toespraken van Ingersoll).
Ik vind dat er wat meer aandacht voor deze mensen en hun denkbeelden zou moeten zijn, zodat mensen die hun godsdienst vaarwel zeggen, weten dat er op het gebied van moraal meer is dan alleen brood en spelen.

T.o.v. idealen en werkelijk bereiken van doelstellingen zullen we altijd frictie ondervinden tussen het collectief t.o.v. het individu....

Uiteraard. Utopia is naar alle waarschijnlijkheid een utopie. Die frictie zal altijd bestaan.

Vriendelijke groet.

[Devious]

Ik begrijp overigens zeer goed waar Atli op doelt: (het is iets wat bij hem heel hoog zit en waar hij keer op keer op terugkomt): indien er een bepaald soort denken, zeg maar een ideologie, voor in de plaats moet komen om tevergaande individualiteit en vervreemding tegen te gaan, een bepaald soort denken dat door iedereen eerbiedigd zal moeten worden, dan zijn we weer niets opgeschoten, maar zitten we binnen de korste keren weer in het oude badwater waar we juist zo'n hekel aan hadden.

Ik hoop dat ik met mijn laatste post het één en ander heb verklaard. De informatie die mensen krijgen aangereikt moet wat evenwichtiger worden.

De gedachte aan 'ethisch hedonisme' is heel mooi, maar wellicht is de term hedonisme te geladen om het ingang te doen vinden bij de mensen die in het oude bijgelovige denken verstrikt zitten, net zoals Nietzsches term het 'streven naar de Übermensch'.

Wel ja, soms is het misschien wel goed om beladen termen te gebruiken, maar gelijkertijd goed uit te leggen wat je ermee bedoelt. Een heleboel mensen denken óók (als ze überhaupt de naam kennen) dat Epicurus iemand was die vraatzucht, dronkenschap en ongelimiteerde promiscuiteit en losbandigheid predikte, terwijl bijna het tegenovergestelde het geval was. (Wat hij onderwees kwam eigenlijk neer op 'genieten is onmogelijk zonder zelfbeheersing'.) Deze belachelijke vooroordelen zijn in de vroege middeleeuwen verspreid door de kerkvaders, en mensen geloven er nu nog in. Dat moet veranderen vind ik, en ik denk dan ook niet dat het goed is om een beladen naam of term te verzwijgen. De ten onrechte verketterde begrippen en namen moeten meer onder de aandacht worden gebracht.

Ps, het idee van ethisch hedonisme vinden we inderdaad bij Onfray, maar we vinden het al in de oudheid bij Epicurus en Lucretius, en eigenlijk bij de meeste verlichte denkers. Je zou het ook gewoon 'gezond verstand' kunnen noemen, maar dat spreekt denk ik niet zo tot de verbeelding.

Vriendelijke groet.

[Theoloog]

Een ander kritiekpunt is dat Van De Donk de Verlichting en individualisme te snel op één en dezelfde hoop gooit.

Bedoel je dat individualisme al iets was dat in de tijd van de Renaissance al opkwam? Je zou inderdaad bijvoorbeeld zelfs de hele protestantisme religie kunnen zien als een tak van individualisme.

Nee, wat ik bedoel is dat Verlichting m.i. niet noodzakelijk tot individualisme leidt. Japan en Taiwan zijn bijvoorbeeld moderne samenlevingen, maar ook nog behoorlijk collectivistisch.

En de vraag is inderdaad of dat individualisme niet reeds in de knop aanwezig was in de Renaissance en de Reformatie.

Een heldere lezing over het onderwerp 'individualisme', waarin meteen duidelijk wordt dat het begrip 'individualisme' lijdt aan begripsverwarring, is van Ruut Veenhoven.

[Atli]

En de vraag is inderdaad of dat individualisme niet reeds in de knop aanwezig was in de Renaissance en de Reformatie.

Een belangrijke notitie terzijde is dat wij bezitten over een hoop literatuur van de "upperclas" van de destijdse geleerde wereld. Naast hun ideeën hebben vele andere gecirculeerd. Eveneens moeten we oppassen om een beeld te scheppen van een soort "collectivistische mens verenigd onder het christendom" in die tijd. Je zou je zelfs kunnen afvragen, door de beperktere mogelijkheden van controle, of een zeker individualisme niet veel groter was in deze tijden.

[Rereformed]

Een ander kritiekpunt is dat Van De Donk de Verlichting en individualisme te snel op één en dezelfde hoop gooit.

Bedoel je dat individualisme al iets was dat in de tijd van de Renaissance al opkwam? Je zou inderdaad bijvoorbeeld zelfs de hele protestantisme religie kunnen zien als een tak van individualisme.

Nee, wat ik bedoel is dat Verlichting m.i. niet noodzakelijk tot individualisme leidt. Japan en Taiwan zijn bijvoorbeeld moderne samenlevingen, maar ook nog behoorlijk collectivistisch.

En de vraag is inderdaad of dat individualisme niet reeds in de knop aanwezig was in de Renaissance en de Reformatie.

Inderdaad, daar had ik nog niet aan gedacht. Het argument van Van de Donk rammelt dus aan alle kanten.

[a.r.]

Devious schreef:

Nee, wat ik bedoel is dat de kennis over de verlichting wordt aangeboden. Dat mensen er kennis van kunnen nemen, en dat ze een keuze kunnen maken. Dat aanbod, daar schort het aan. Ik heb op de lagere en middelbare school bijvoorbeeld van alles geleerd over Luther, Calvijn, Zwingli (maar dan niet de zwarte bladzijden die zij aan de geschiedenis hebben toegevoegd), maar een kind leert op school weinig tot niets over Voltaire of Thomas Paine. In het hogere onderwijs komen deze personen zo nu en dan wél eens aan bod, maar daar ontbreken dan weer de atheïsten zoals D'holbach en La Mettrie. Om werkelijk een beeld te krijgen van de verlichtingsperiode en de wijze waarop deze de geschiedenis beïnvloed heeft, is enige kennis omtrent deze mensen en hun ideeën onontbeerlijk. Vooral Michel Onfray wind zich hier in zijn 'Atheologie' erg over op, en mijns inziens is dit terecht.
Hoe kan het bijvoorbeeld dat bijna niemand in de VS weet wie Thomas Paine was, of iemand als Robert Ingersoll, die in de 19e eeuw een wereldberoemd man was. Presidenten en senatoren kwamen hem om raad vragen, de intelligentsia, waaronder mensen als Thomas Edison, zaten vooraan in de rij om zijn toespraken te horen (één van de eerste geluidsopnames die hij maakte bestaan uit toespraken van Ingersoll).
Ik vind dat er wat meer aandacht voor deze mensen en hun denkbeelden zou moeten zijn, zodat mensen die hun godsdienst vaarwel zeggen, weten dat er op het gebied van moraal meer is dan alleen brood en spelen.

Even éénvoudig als doeltreffend m.i.

[Atli]

Nee, wat ik bedoel is dat de kennis over de verlichting wordt aangeboden. Dat mensen er kennis van kunnen nemen, en dat ze een keuze kunnen maken. Dat aanbod, daar schort het aan. Ik heb op de lagere en middelbare school bijvoorbeeld van alles geleerd over Luther, Calvijn, Zwingli (maar dan niet de zwarte bladzijden die zij aan de geschiedenis hebben toegevoegd), maar een kind leert op school weinig tot niets over Voltaire of Thomas Paine. In het hogere onderwijs komen deze personen zo nu en dan wél eens aan bod, maar daar ontbreken dan weer de atheïsten zoals D'holbach en La Mettrie. Om werkelijk een beeld te krijgen van de verlichtingsperiode en de wijze waarop deze de geschiedenis beïnvloed heeft, is enige kennis omtrent deze mensen en hun ideeën onontbeerlijk.

De vraag die bij mij overheerst (en het is een vraag die ik mij zelf stel) is eigenlijk één die moeilijk te beantwoorden is. Ik specificeer mij liever op "de gemiddelde scholier".

Aan de ene kant zou je net zo goed kunnen stellen dat school per definitie alleen maar wordt gebruikt voor vakken waar de kinderen later in hun carrière nut van zouden hebben. met andere woorden, meer tijd voor bijvoorbeed talen of wiskunde etc. en geen levensbeschouwende vakken meer. Dit klinkt misschien nogal extreem, maar wie zijn wij (vertegenwoordigt door de overheid) om kinderen ideeën voor te leggen van anderen in hun eigen ontwikkeling? Is het zinvol om ze met religieus/atheïstische (etc.) gedachten op te zadelen terwijl ze bijvoorbeeld technicus willen worden? Wanneer Dawkins opmerkingen maakt over een "religieuse opvoeding" als zijnde het ontnemen van keuzen is het misschien interessant om dit te extrapoleren naar school en opvoeding in het algemeen. Neem bijvoorbeeld een puber, kritisch zijn ze al genoeg en is het niet hun leven waar ze vorm aan moeten geven? Hebben wij als volwassenen de taak om ze, naast de vakken waarmee ze hun brood verdienen, ze dan ook nog eens op te zadelen met denkbeelden waarvan wij denken dat ze interessant zijn?

Ja, ik erken een gigantisch zwaktebod, immers, hebben wij het recht ze deze gedachtes en ideeën te onthouden.....op levensbeschouwelijk vlak. Maar voor wie is het eigenlijk belangrijk? Voor onze ervaring dat wij denken dat het veel te weinig wordt gedaan?

Tja, aan de andere kant, we zouden onderwijs ook een veel opvoedender en veel meer voorbereidender taak kunnen geven door meer tijd te besteden aan diverse levensbeschouwelijke vakken. Misschien door uitbreiding van het algemeen vormend onderwijs qua volume (tijd) en eigen projecten?