Freethinker.nl

Een oprechte vraag.

Ik stel die vraag omdat mijn oorspronkelijke aanname eenvoudig was, dat vrijdenken betekende denken in de traditie van de Verlichting.

Een samenleving waarin kennis groeit doordat ideeën vrij bekritiseerd kunnen worden en fouten systematisch gecorrigeerd worden.

Of is de impliciete premisse van vrijdenkers dat de Verlichting (het Westen) in essentie het probleem is.
Niet soms. Niet in specifieke gevallen. Maar structureel.
Tegen vooruitgang, problemen zijn niet oplosbaar, maar zijn inherent aan menselijke activiteit.

De kernvraag, expliciet en zonder omwegen, beschouwen jullie de Verlichting als iets dat verdedigd en verdergezet moet worden? Of eerder als iets dat fundamenteel bekritiseerd, herzien of zelfs ontmanteld moet worden? Als een dekonalisatie project?

De Verlichting (18e eeuw) was een intellectuele en culturele beweging in Europa die rationalisme, empirisme en kritisch denken centraal stelde om de maatschappij te verbeteren. Verlichtingsdenkers streefden naar vooruitgang, tolerantie en wetenschappelijke kennis, en keerden zich tegen bijgeloof en de absolute macht van kerk en staat.

Een uitstekende stap m.i om uit (bij)geloof te ontsnappen. We zien hoe afgrijselijk moeilijk dit is. Wat ik persoonlijk mis in het rijtje rationalisme en kritisch denken is de humaan emotionele kant van verlichtings- vooruitgang.
Tot het besef komen dat alle mensen gevoelens hebben, kunnen lijden en recht zouden moeten hebben waar jezelf ook recht op meent te hebben.
Doe een ander niet....
Maar in dat opzicht zijn we nog steeds egoïstische primaten waarbij (evolutionair bepaald) geldt: Eigen soort/volk/familie eerst.
M.a.w: We hebben, denk ik, een stap in de goede richting gedaan, maar zijn er als je om je heen kijkt, nog lang niet.

holog schreef: ↑05 apr 2026 09:46 Een oprechte vraag.

Of is de impliciete premisse van vrijdenkers dat de Verlichting (het Westen) in essentie het probleem is.
Niet soms. Niet in specifieke gevallen. Maar structureel.
Tegen vooruitgang, problemen zijn niet oplosbaar, maar zijn inherent aan menselijke activiteit.

De kernvraag, expliciet en zonder omwegen, beschouwen jullie de Verlichting als iets dat verdedigd en verdergezet moet worden? Of eerder als iets dat fundamenteel bekritiseerd, herzien of zelfs ontmanteld moet worden? Als een dekonalisatie project?

Mijn verbazing en oprechte vraag:
Hoe kom je op deze retorische vraag?
Waarom denk jij, dat dit wel eens des vrijdenkers zou kunnen zijn?

Of wil je gewoon een open deur intrappen?
Dat is niet wat ik versta onder een oprechte vraag.

Ik beschouw Verlichting niet als een ideologie of als een vaststaand denkbeeld.
Het is eerdere een fase in de geschiedenis, die gekenmerkt wordt door mensen die zich bezighouden met een aantal zg. vaststaande gedachten.
Zoals vooral die over kerkelijke dogma's de voorlopers zijn van de latere vrijdenkerij.
Een manier van denken die het dogmatische denken aan de kaak stelt.
Niet met een vaststaand te volgen programma.

Ik dacht, dat het meeste van wat deze termen inhouden wel bekend zou zijn bij de deelnemers op dit forum
Zo niet dan vind men de hoofdzaken op deze Wikipedia pagina's.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Verlichting_(stroming)

De veranderende denkwijze ten tijde van de Verlichting op zich is zeker niet uitsluitend kenmerkend voor Vrijdenkerij, maar heeft er wel een stevige basis voor gelegd.
https://nl.wikipedia.org/wiki/Vrijdenkerij#Nederland

Maria schreef: ↑05 apr 2026 15:26

holog schreef: ↑05 apr 2026 09:46 Een oprechte vraag.

Of is de impliciete premisse van vrijdenkers dat de Verlichting (het Westen) in essentie het probleem is.
Niet soms. Niet in specifieke gevallen. Maar structureel.
Tegen vooruitgang, problemen zijn niet oplosbaar, maar zijn inherent aan menselijke activiteit.

De kernvraag, expliciet en zonder omwegen, beschouwen jullie de Verlichting als iets dat verdedigd en verdergezet moet worden? Of eerder als iets dat fundamenteel bekritiseerd, herzien of zelfs ontmanteld moet worden? Als een dekonalisatie project?

Mijn verbazing en oprechte vraag:
Hoe kom je op deze retorische vraag?
Waarom denk jij, dat dit wel eens des vrijdenkers zou kunnen zijn?

Of wil je gewoon een open deur intrappen?
Dat is niet wat ik versta onder een oprechte vraag.

Waarom zo'n "zure" reactie op een oprechte vraag? Als Holog meent een oprechte vraag te stellen waarom twijfel je daar dan openlijk aan? Ik begrijp dit oprecht niet.

holog schreef: ↑05 apr 2026 09:46 Een oprechte vraag.

Ik stel die vraag omdat mijn oorspronkelijke aanname eenvoudig was, dat vrijdenken betekende denken in de traditie van de Verlichting.

Een samenleving waarin kennis groeit doordat ideeën vrij bekritiseerd kunnen worden en fouten systematisch gecorrigeerd worden.

Of is de impliciete premisse van vrijdenkers dat de Verlichting (het Westen) in essentie het probleem is.
Niet soms. Niet in specifieke gevallen. Maar structureel.
Tegen vooruitgang, problemen zijn niet oplosbaar, maar zijn inherent aan menselijke activiteit.

De kernvraag, expliciet en zonder omwegen, beschouwen jullie de Verlichting als iets dat verdedigd en verdergezet moet worden? Of eerder als iets dat fundamenteel bekritiseerd, herzien of zelfs ontmanteld moet worden? Als een dekonalisatie project?

Instituties zoals wetenschap, rechtsstaat en vrije kritiek zijn uitzonderlijk krachtig in het genereren van kennis en welvaart, en hun wereldwijde verspreiding via koloniale netwerken, blijkt ook zonder dwang overdraagbaar.

holog schreef: ↑05 apr 2026 09:46 Een oprechte vraag.

Ik stel die vraag omdat mijn oorspronkelijke aanname eenvoudig was, dat vrijdenken betekende denken in de traditie van de Verlichting.

Een samenleving waarin kennis groeit doordat ideeën vrij bekritiseerd kunnen worden en fouten systematisch gecorrigeerd worden.

Of is de impliciete premisse van vrijdenkers dat de Verlichting (het Westen) in essentie het probleem is.
Niet soms. Niet in specifieke gevallen. Maar structureel.
Tegen vooruitgang, problemen zijn niet oplosbaar, maar zijn inherent aan menselijke activiteit.

De kernvraag, expliciet en zonder omwegen, beschouwen jullie de Verlichting als iets dat verdedigd en verdergezet moet worden? Of eerder als iets dat fundamenteel bekritiseerd, herzien of zelfs ontmanteld moet worden? Als een dekonalisatie project?

Interessante en oprechte vraag. Ik herken wel wat je hier probeert te pakken.

Wat ik me alleen afvraag is

• of er niet een kleine verschuiving in zit
  tussen 'Vrijdenkers' in algemene zin en
  'Freethinkers' als groep/leden.

Als je die twee [onbewust?] zoals nu op één lijn zet,
lijkt het al snel alsof er één samenhangend anti-Verlichtingsstandpunt is,
terwijl dat in de praktijk volgens mij veel diffuser ligt.

Voor mij zit Vrijdenken juist in de traditie van de Verlichting:

• ideeën moeten bekritiseerbaar zijn, inclusief de Verlichting zelf.

Dat is geen afbraak, maar eerder een voortzetting ervan.

Dus misschien is de vraag niet zozeer óf Vrijdenkers anti-Verlichting zijn,
maar of er binnen bepaalde stromingen een kritische houding is ontstaan,
die soms als geheel wordt gelezen.

• Ben benieuwd hoe jij dat zelf ziet.

Maria schreef: ↑05 apr 2026 15:26 Een oprechte vraag. Mijn verbazing en oprechte vraag:
Hoe kom je op deze retorische vraag?
Waarom denk jij, dat dit wel eens des vrijdenkers zou kunnen zijn?

Of wil je gewoon een open deur intrappen?
Dat is niet wat ik versta onder een oprechte vraag.

Ik beschouw Verlichting niet als een ideologie of als een vaststaand denkbeeld.
Het is eerdere een fase in de geschiedenis, die gekenmerkt wordt door mensen die zich bezighouden met een aantal zg. vaststaande gedachten.
Zoals vooral die over kerkelijke dogma's de voorlopers zijn van de latere vrijdenkerij.
Een manier van denken die het dogmatische denken aan de kaak stelt.
Niet met een vaststaand te volgen programma.

Ik begrijp dat je mijn vraag als retorisch en open deuren intrappen ervaart, maar juist omdat ik het forum al jaren volg, zie ik namelijk herhaaldelijk een heel andere toon dan de klassieke Verlichtings houding.

Ik geef een paar voorbeelden die iedereen hier kan nalezen.

De mensheid wordt stelselmatig afgeschilderd als 'egoïstische primaten' die vooral vernietigen, moorden, koloniseren, annexeren en humanitair recht negeren zonder enige hoop op structurele verbetering.

Er is een duidelijk zichtbare decel mindset, technologische en maatschappelijke vooruitgang wordt niet als kans, maar als bedreiging gezien. Veel misantropie, de mensheid is een parasiet, de wereld is een opeenstapeling van ellende waarvoor geen echte oplossing bestaat.

Dat is geen incidentele kritiek, dat is een patroon.

En precies dat patroon past naadloos in de hedendaagse kritische dekoloniale theorie die de Verlichting niet langer ziet als een universeel project van rationalisme, empirisme en bevrijding van dogma’s, maar als een Westers machtsproject.
Wetenschap en rationaliteit zijn instrumenten van koloniale overheersing. Universalisme en mensenrechten zijn vermomde eurocentrische dominantie .

Vooruitgang is de ideologie van de overheerser

De Verlichting is dan niet iets dat men moet verdedigen en verderzetten, maar iets dat men moet dekonstrueren en ontmantelen als deel van een groter dekolonisatie project. Het Westen is niet de plek waar vrijdenken ontstond, maar juist de bron van alle structurele problemen.

Vandaar mijn kernvraag, beschouwen wij of jullie hier op Freethinker de Verlichting nog als iets dat we moeten beschermen en doorontwikkelen, of is het juist iets dat fundamenteel bekritiseerd, herzien of zelfs ontmanteld moet worden onder invloed van deze dekoloniale powerstructuur bril?

Dit is geen open deur, want als die verschuiving er echt niet is, dan zie ik blijkbaar iets wat de rest van het forum niet ziet.

Natuurlijk heb ik zelf mijn eigen visie hierop, maar het is een concrete vraag naar de richting van het forum.

holog schreef: ↑05 apr 2026 09:46
Ik stel die vraag omdat mijn oorspronkelijke aanname eenvoudig was, dat vrijdenken betekende denken in de traditie van de Verlichting.

Een samenleving waarin kennis groeit doordat ideeën vrij bekritiseerd kunnen worden en fouten systematisch gecorrigeerd worden.

Herkenbaar, ik dacht ook dat in ieder geval op dit forum deze idealen nog een beetje in ere zouden worden gehouden maar dat valt inderdaad tegen.

holog schreef: ↑05 apr 2026 09:46
Of is de impliciete premisse van vrijdenkers dat de Verlichting (het Westen) in essentie het probleem is.

Zijn het Westen en de Verlichting aldus aan elkaar gelijk te stellen?

Nee, dat lijkt me niet. Het Westen is natuurlijk veel groter en ouder dan de Verlichting. De Verlichting is niet meer dan een klein stukje van het Westen. Als het Westen de maaltijd is, dan was de Verlichting het toetje.

holog schreef: ↑05 apr 2026 09:46
Niet soms. Niet in specifieke gevallen. Maar structureel.
Tegen vooruitgang, problemen zijn niet oplosbaar, maar zijn inherent aan menselijke activiteit.

Ik weet niet of ik dit zo zou willen bevestigen, maar het is wel zo dat een aantal van de beloften van de Verlichting inderdaad ontmaskerd zijn als bedrog.

De lijst is lang, ik noem er even snel een aantal:

• Ten eerste, de belofte dat we vrij zouden kunnen zijn van dogma.

De oude dogma’s werden bestreden, dat klopt. Het resultaat echter – dat wij nu aan den lijve ondervinden – is niet dat wij nu vrij zijn van dogmatisch denken, of dat deze niet langer verankerd zouden zitten in instituties. Integendeel, de oude dogma’s zijn simpelweg vervangen door nieuwe, zoals logisch positivisme, woke-idealen en andere zaken. Het is niet dat de samenleving minder dogmatisch is geworden, het zijn simpelweg andere idealen dan voorheen die nu als dogma worden behandeld.

• Ten tweede, min of meer hetzelfde punt, maar dan met betrekking tot mythen.

Er werd gedaan alsof we nu wel zonder mythes verder zouden kunnen, alsof we dat ‘ontgroeid’ zouden zijn of iets dergelijks. Hetgeen nu dus duidelijke naar voren komt als ofwel een vergissing, ofwel een leugen. Moderne mythen hebben de oude vervangen: denk bijvoorbeeld aan ruimtereizen, maar ook zaken aan als dekolonisatie. Blijkbaar is dat ergens voor nodig: er wordt een ideaal opgeworpen dat voorbij alle werkelijkheid ligt, om hoop op te kunnen vestigen, precies zoals dat voorheen gebeurde.

• Tenslotte, en daarmee komen we bij jouw opmerking “problemen zijn niet oplosbaar”, het idool van de maakbare samenleving.

Inderdaad wist men vóór de Verlichting heel goed dat de mens een duistere zijde kent, en dat het niet alleen onbegonnen werk is om die te proberen te veranderen, maar dat iedere poging daartoe alleen maar resulteert in het erger maken van precies die problemen die men tracht te verhelpen. Kijk naar Hitler en Stalin – beide belichamingen van het maakbaarheidsideaal – die dachten dat ze de problemen op konden lossen door alles en iedereen aan een bureaucratie te onderwerpen en de wereld naar hun ideaal te herscheppen.

Inmiddels weten we beter met zijn allen, inmiddels hebben we allemaal kunnen zien tot welke grote schande iedere poging om aan de maakbaarheidsbelofte te voldoen uiteindelijk moet leiden.


Dus ja, in de verlichtingsidealen blijven hangen is in ieder geval sinds de eerste wereldoorlog geen optie meer. De vraag is echter nog steeds wat daar voor in de plaats moet komen en ik ben het in ieder geval met je eens dat sommige zaken die ervoor in de plaats komen – zoals bijvoorbeeld de haat tegen het Westen die je benoemt – niet per se een verbetering vertegenwoordigen.

holog schreef: ↑05 apr 2026 16:53

Maria schreef: ↑05 apr 2026 15:26 Een oprechte vraag. Mijn verbazing en oprechte vraag:
Hoe kom je op deze retorische vraag?
Waarom denk jij, dat dit wel eens des vrijdenkers zou kunnen zijn?

Of wil je gewoon een open deur intrappen?
Dat is niet wat ik versta onder een oprechte vraag.

Ik beschouw Verlichting niet als een ideologie of als een vaststaand denkbeeld.
Het is eerdere een fase in de geschiedenis, die gekenmerkt wordt door mensen die zich bezighouden met een aantal zg. vaststaande gedachten.
Zoals vooral die over kerkelijke dogma's de voorlopers zijn van de latere vrijdenkerij.
Een manier van denken die het dogmatische denken aan de kaak stelt.
Niet met een vaststaand te volgen programma.

Ik begrijp dat je mijn vraag als retorisch en open deuren intrappen ervaart, maar juist omdat ik het forum al jaren volg, zie ik namelijk herhaaldelijk een heel andere toon dan de klassieke Verlichtings houding.

Ik geef een paar voorbeelden die iedereen hier kan nalezen.

De mensheid wordt stelselmatig afgeschilderd als 'egoïstische primaten' die vooral vernietigen, moorden, koloniseren, annexeren en humanitair recht negeren zonder enige hoop op structurele verbetering.

Er is een duidelijk zichtbare decel mindset, technologische en maatschappelijke vooruitgang wordt niet als kans, maar als bedreiging gezien. Veel misantropie, de mensheid is een parasiet, de wereld is een opeenstapeling van ellende waarvoor geen echte oplossing bestaat.

Dat is geen incidentele kritiek, dat is een patroon.

En precies dat patroon past naadloos in de hedendaagse kritische dekoloniale theorie die de Verlichting niet langer ziet als een universeel project van rationalisme, empirisme en bevrijding van dogma’s, maar als een Westers machtsproject.
Wetenschap en rationaliteit zijn instrumenten van koloniale overheersing. Universalisme en mensenrechten zijn vermomde eurocentrische dominantie .

Vooruitgang is de ideologie van de overheerser

De Verlichting is dan niet iets dat men moet verdedigen en verderzetten, maar iets dat men moet dekonstrueren en ontmantelen als deel van een groter dekolonisatie project. Het Westen is niet de plek waar vrijdenken ontstond, maar juist de bron van alle structurele problemen.

Vandaar mijn kernvraag, beschouwen wij of jullie hier op Freethinker de Verlichting nog als iets dat we moeten beschermen en doorontwikkelen, of is het juist iets dat fundamenteel bekritiseerd, herzien of zelfs ontmanteld moet worden onder invloed van deze dekoloniale powerstructuur bril?

Dit is geen open deur, want als die verschuiving er echt niet is, dan zie ik blijkbaar iets wat de rest van het forum niet ziet.

Natuurlijk heb ik zelf mijn eigen visie hierop, maar het is een concrete vraag naar de richting van het forum.

Dank voor je antwoord.
Ik begrijp nu beter hoe je op je vraag kwam, ook al vind ik het niet terecht.
Echter:
Je kunt een forum en de ideeën, die dit probeert na te streven niet afmeten aan wat enkele schrijvers hier schrijven.
En zeker niet de klassieke begrippen als Verlichting en vrijdenkerij daarnaar beoordelen.

Juist de vrije meningsuiting hebben we hier hoog in het vaandel.
Het is aan de leden om zonodig de discussie aan te gaan met goede argumenten.
Daar kunnen we alleen maar van leren en ook groeien.

holog schreef: ↑05 apr 2026 16:53
En precies dat patroon past naadloos in de hedendaagse kritische dekoloniale theorie die de Verlichting niet langer ziet als een universeel project van rationalisme, empirisme en bevrijding van dogma’s, maar als een Westers machtsproject.
Wetenschap en rationaliteit zijn instrumenten van koloniale overheersing. Universalisme en mensenrechten zijn vermomde eurocentrische dominantie .

Je moet nog een stap verder uitzoomen denk ik.

Je hebt helemaal gelijk deze verkettering van het Westen te bekritiseren. Je lijkt er echter aan voorbij te gaan dat er wel degelijk een kern van waarheid schuilt in de claim dat er macht wordt uitgeoefend middels het promoten van verlichtingswaarden en andere eurocentrische opvattingen.

Het probleem zit hem niet in de claim zelf – die is gewoon correct – maar in het morele oordeel dat daarbij hoort, dat alles wat maar riekt naar “invloed uitoefenen” daarom en alleen daarom al slecht zou zijn. Kwaad zelfs.

Dat is simpelweg niet zo. Er is op zichzelf niets mis mee om invloed uit te willen oefenen – en in dat morele oordeel zit hem de vergissing, niet in de constatering zelf. Een belangrijk verschil.

Amerauder schreef: ↑05 apr 2026 17:32 Het probleem zit hem niet in de claim zelf – die is gewoon correct – maar in het morele oordeel dat daarbij hoort, dat alles wat maar riekt naar “invloed uitoefenen” daarom en alleen daarom al slecht zou zijn. Kwaad zelfs.

Dat is simpelweg niet zo. Er is op zichzelf niets mis mee om invloed uit te willen oefenen – en in dat morele oordeel zit hem de vergissing, niet in de constatering zelf. Een belangrijk verschil.

Mee eens.
Juist de ideeën achter de verlichting en vrijdenkerij moeten eraan meewerken, dat er niet dermate dogmatisch gedacht wordt, dat er de individuele vrijheid van denken mee beknot wordt.
Het is juist de natuurlijke drang van veel mensen macht te willen uitoefenen zonder aanziens des persoons, wat bestreden moet worden als dat ten nadele is van de medemens.
Als invloed van buitenaf vooruitgang kan betekenen ipv. beknotting is er niets mis met die invloed.
Ook al wordt er niet altijd naar geleefd, dat is geen reden om vrijzinnigheid en vrijdenkerij te verketteren.
Verlichting en vrijdenkerij heeft de individuele mens een stem gegeven.

HierEnNu schreef: ↑05 apr 2026 16:45 Voor mij zit Vrijdenken juist in de traditie van de Verlichting:

• ideeën moeten bekritiseerbaar zijn, inclusief de Verlichting zelf.

Dat is geen afbraak, maar eerder een voortzetting ervan.

Dus misschien is de vraag niet zozeer óf Vrijdenkers anti-Verlichting zijn,
maar of er binnen bepaalde stromingen een kritische houding is ontstaan,
die soms als geheel wordt gelezen.

• Ben benieuwd hoe jij dat zelf ziet.

Ideeën moeten bekritiseerbaar zijn, inclusief de Verlichting zelf. Dat is klassiek verlichtingsdenken. Alleen in een liberale, vrije, verlichte samenleving kan je veilig de Verlichting zelf bekritiseren. Dat is effectief geen afbraak, maar een luxe die de Verlichting zelf mogelijk maakt.

Kritiek op de Verlichting, het Westen, vooruitgang, rationaliteit is enkel mogelijk dankzij de Verlichting zelf, daar kan je als het ware veilig de hand bijten die je voedt zonder dat die hand terugslaat. Dat maakt de Verlichting uniek ze creëert haar eigen grafdelvers.

Rousseau deed dit reeds, en het loopt door tot de dekoloniale, anti-vooruitgangsdenkers van vandaag. Het gevaar is dat die 'zelfkritiek' niet meer gezond is, maar een soort auto-immuunziekte wordt, ze ondermijnt de fundamenten van de samenleving die haar mogelijk maakt.

Amerauder schreef: ↑05 apr 2026 17:19

• Tenslotte, en daarmee komen we bij jouw opmerking “problemen zijn niet oplosbaar”, het idool van de maakbare samenleving.

Inderdaad wist men vóór de Verlichting heel goed dat de mens een duistere zijde kent, en dat het niet alleen onbegonnen werk is om die te proberen te veranderen, maar dat iedere poging daartoe alleen maar resulteert in het erger maken van precies die problemen die men tracht te verhelpen. Kijk naar Hitler en Stalin – beide belichamingen van het maakbaarheidsideaal – die dachten dat ze de problemen op konden lossen door alles en iedereen aan een bureaucratie te onderwerpen en de wereld naar hun ideaal te herscheppen.

Inmiddels weten we beter met zijn allen, inmiddels hebben we allemaal kunnen zien tot welke grote schande iedere poging om aan de maakbaarheidsbelofte te voldoen uiteindelijk moet leiden.

De Verlichting claimde geen perfecte maakbaarheid of het uitbannen van de menselijke duisternis. Hitler en Stalin waren geen producten van de Verlichting, maar van anti-verlichtingsideologieën romantisch nationalisme en totalitarisme. Ze haatten precies de liberale, individualistische en empirische geest van de Verlichting.

holog schreef: ↑05 apr 2026 21:09

HierEnNu schreef: ↑05 apr 2026 16:45 Voor mij zit Vrijdenken juist in de traditie van de Verlichting:

• ideeën moeten bekritiseerbaar zijn, inclusief de Verlichting zelf.

Dat is geen afbraak, maar eerder een voortzetting ervan.

Dus misschien is de vraag niet zozeer óf Vrijdenkers anti-Verlichting zijn,
maar of er binnen bepaalde stromingen een kritische houding is ontstaan,
die soms als geheel wordt gelezen.

• Ben benieuwd hoe jij dat zelf ziet.

Ideeën moeten bekritiseerbaar zijn, inclusief de Verlichting zelf. Dat is klassiek verlichtingsdenken. Alleen in een liberale, vrije, verlichte samenleving kan je veilig de Verlichting zelf bekritiseren. Dat is effectief geen afbraak, maar een luxe die de Verlichting zelf mogelijk maakt.

Kritiek op de Verlichting, het Westen, vooruitgang, rationaliteit is enkel mogelijk dankzij de Verlichting zelf, daar kan je als het ware veilig de hand bijten die je voedt zonder dat die hand terugslaat. Dat maakt de Verlichting uniek ze creëert haar eigen grafdelvers.

Rousseau deed dit reeds, en het loopt door tot de dekoloniale, anti-vooruitgangsdenkers van vandaag. Het gevaar is dat die 'zelfkritiek' niet meer gezond is, maar een soort auto-immuunziekte wordt, ze ondermijnt de fundamenten van de samenleving die haar mogelijk maakt.

Kritiek is niet alleen toegestaan, maar is essentieel, onderhoud van het systeem. Je metafoor van een auto-immuunziekte wordt overtuigend wanneer kritiek totaliserend is, vrije meningsuiting gebruikt wordt om diezelfde vrijheid af te schaffen, of rationaliteit gebruikt wordt om rationaliteit te delegitimeren.