Het kwaad
Geplaatst: 09 dec 2015 04:43
Op verzoek van Willempie, die er in de draad Atheïsten als fundamentalisten/gelovigen naar vroeg. Zal ik mijn visie op dit onderwerp bij deze uiteen zetten.
Terwijl “goed” twee betekenissen kan hebben. is het tegendeel verdeeld over “slecht” en “kwaad”. Slecht als in “slecht Nederlands”, “slecht werk”, “slecht geheugen”, geeft een min of meer falen aan, maar “kwaad” heeft helemaal niets met “falen” te maken, maar betekent “boze opzet”. Het was juist vaak de bedoeling om iemand te doden of lichamelijk pijn te doen of op een andere manier schade te berokkenen.
Een dief heeft doorgaans alleen de bedoeling om er zelf beter van te worden, maar “kwaad” of “boos” is vooral degene die op de eerste plaats de ander wil schaden, ook als hij er zelf geen baat bij heeft. Waarom zijn we daartoe in staat? Wel dat is eigenlijk eenvoudiger dan de reden waarom we “goed” doen. Voor het doen van ‘kwaad” hoef je niet in een sociale groep samen te leven, maar geld wat men wel (ten onrechte) “de wet van de jungle noemt”. Men is gewoon bezig concurrenten uit te schakelen!
Het grote kwaad van vandaag de dag, is echter niet het uitschakelen van persoonlijke concurrenten. Het is vooral het schaden van concurrerende sociale groepen. Stammenstrijd, oorlog, ook godsdienstoorlog. Het is een overblijfsel uit de tijd dat groepen mensen hun nageslacht konden vermeerderen door geweld tegen concurrerende groepen. Daarbij werden en worden vooral de mannen van de andere groep gedood en de vrouwen veelal verkracht. Het is ook de oorspronkelijke bron van slavernij. Waarbij – waarschijnlijk – oorspronkelijk de vrouwen als slaaf werden meegevoerd, maar waarbij later ook arbeidskrachten werden ontvoert
Lange tijd waren velen – vooral in de heersende klasse – van mening dat dit de enige regel was in de evolutie. Dit wordt “Sociaal Darwinisme genoemd, alhoewel Charles Darwin er niets van wou weten. Het bestaan van samenwerking als overlevingsstrategie werd in de vorige eeuw grotendeels genegeerd. Dit komt waarschijnlijk omdat het schaden van concurrenten niet voorbehouden is aan groepen maar evenzogoed bij individuën voor komt. Niet iedereen maakt het onderscheid. Maar oorlog voeren tussen groepen in net zo min egoisme als goed doen binnen de groep. Ook de soldaat brengt zijn eigen voortbestaan in gevaar ten bate van de groep, dat is in wezen óók altruïsme, maar van een ander soort!
In het oude testament wordt het oorlogsgedrag doorgaans “goed” genoemd, slechts langzaam ziet men deze houding veranderen, tot men in het nieuwe testament zelfs de uitdrukking “Hebt uw vijanden lief” tegenkomt. Dit heeft alles te maken met de schaalvergroting van de samenwerkende mensenlijke groepen. Van stammen naar stamverbanden, naar staten en imperiums. Met name in het Romeinse rijk ontstond een samenwerkingsverband dat alle landen rond de middelandse zee omvatte, en dat zo groot was dat het voor velen leek alsof de hele wereld er een deel ervan uitmaakte. Door internationale handel is dit nu vrijwel compleet het geval, En het is dan ook pas in de laatste – ruim - tweehonderd jaar, dat men is gaan begrijpen dat oorlog, slavernij, racisme en vreemdelingenhaat, tot het “kwaad” behoren en niet langer tot het “goede” worden gerekend.
Het was – denk ik – Richard Dawkins – die in “The god delusion”, als eerste opmerkte dat de groep die door morele scrupules wordt beschermd door de eeuwen heen gegroeid is en inmiddels voor veel mensen ook andere dieren omvat. Dezelfde ontwikkeling heeft er toe geleid dat de groepen die bestreden worden steeds kleiner worden. Desalniettemin zijn er nog steeds veel mensen die bepaalde groepen hiervan uitsluiten, door ze niet als medemensen maar als monsters af te schilderen. Dit is nog steeds een van de wortels van het “kwaad”.
Een andere wortel is uiteraard het feit dat er veel mensen zijn waarbij de aanleg tot empathie lijkt te ontbreken: Psychopaten. Gelukkig zijn echter ook zij in staat met hun medemensen samen te werken, en vormen zij voornamelijk slechts een gevaar als zij in hun jeugd traumatische ervaringen hebben opgedaan. Met name huiselijk geweld is daartoe een voedingsbodem. Er is inmiddels een vermoeden dat het minder frequent geboren worden van ongewenste kinderen, geleid heeft tot afname van huiselijk geweld, en dit leidt er toe dat 15 tot 30 jaar later de criminaliteit blijkt te zijn afgenomen. Zo wordt beweerd dat het beschikbaar komen van de mogelijkheid tot legale abortus sterk correleert met een daling van de criminaliteit die 15 jaar daarna inzet.
Niettegenstaande deze hoopvolle ontwikkelingen zien wie op veel plaatsen in de wereld nog steeds hoge geboortcijfers, veelal gekoppeld is aan meer geweld in die samenlevingen. De weg naar een “brotherhood of men” is nog lang.
Terwijl “goed” twee betekenissen kan hebben. is het tegendeel verdeeld over “slecht” en “kwaad”. Slecht als in “slecht Nederlands”, “slecht werk”, “slecht geheugen”, geeft een min of meer falen aan, maar “kwaad” heeft helemaal niets met “falen” te maken, maar betekent “boze opzet”. Het was juist vaak de bedoeling om iemand te doden of lichamelijk pijn te doen of op een andere manier schade te berokkenen.
Een dief heeft doorgaans alleen de bedoeling om er zelf beter van te worden, maar “kwaad” of “boos” is vooral degene die op de eerste plaats de ander wil schaden, ook als hij er zelf geen baat bij heeft. Waarom zijn we daartoe in staat? Wel dat is eigenlijk eenvoudiger dan de reden waarom we “goed” doen. Voor het doen van ‘kwaad” hoef je niet in een sociale groep samen te leven, maar geld wat men wel (ten onrechte) “de wet van de jungle noemt”. Men is gewoon bezig concurrenten uit te schakelen!
Het grote kwaad van vandaag de dag, is echter niet het uitschakelen van persoonlijke concurrenten. Het is vooral het schaden van concurrerende sociale groepen. Stammenstrijd, oorlog, ook godsdienstoorlog. Het is een overblijfsel uit de tijd dat groepen mensen hun nageslacht konden vermeerderen door geweld tegen concurrerende groepen. Daarbij werden en worden vooral de mannen van de andere groep gedood en de vrouwen veelal verkracht. Het is ook de oorspronkelijke bron van slavernij. Waarbij – waarschijnlijk – oorspronkelijk de vrouwen als slaaf werden meegevoerd, maar waarbij later ook arbeidskrachten werden ontvoert
Lange tijd waren velen – vooral in de heersende klasse – van mening dat dit de enige regel was in de evolutie. Dit wordt “Sociaal Darwinisme genoemd, alhoewel Charles Darwin er niets van wou weten. Het bestaan van samenwerking als overlevingsstrategie werd in de vorige eeuw grotendeels genegeerd. Dit komt waarschijnlijk omdat het schaden van concurrenten niet voorbehouden is aan groepen maar evenzogoed bij individuën voor komt. Niet iedereen maakt het onderscheid. Maar oorlog voeren tussen groepen in net zo min egoisme als goed doen binnen de groep. Ook de soldaat brengt zijn eigen voortbestaan in gevaar ten bate van de groep, dat is in wezen óók altruïsme, maar van een ander soort!
In het oude testament wordt het oorlogsgedrag doorgaans “goed” genoemd, slechts langzaam ziet men deze houding veranderen, tot men in het nieuwe testament zelfs de uitdrukking “Hebt uw vijanden lief” tegenkomt. Dit heeft alles te maken met de schaalvergroting van de samenwerkende mensenlijke groepen. Van stammen naar stamverbanden, naar staten en imperiums. Met name in het Romeinse rijk ontstond een samenwerkingsverband dat alle landen rond de middelandse zee omvatte, en dat zo groot was dat het voor velen leek alsof de hele wereld er een deel ervan uitmaakte. Door internationale handel is dit nu vrijwel compleet het geval, En het is dan ook pas in de laatste – ruim - tweehonderd jaar, dat men is gaan begrijpen dat oorlog, slavernij, racisme en vreemdelingenhaat, tot het “kwaad” behoren en niet langer tot het “goede” worden gerekend.
Het was – denk ik – Richard Dawkins – die in “The god delusion”, als eerste opmerkte dat de groep die door morele scrupules wordt beschermd door de eeuwen heen gegroeid is en inmiddels voor veel mensen ook andere dieren omvat. Dezelfde ontwikkeling heeft er toe geleid dat de groepen die bestreden worden steeds kleiner worden. Desalniettemin zijn er nog steeds veel mensen die bepaalde groepen hiervan uitsluiten, door ze niet als medemensen maar als monsters af te schilderen. Dit is nog steeds een van de wortels van het “kwaad”.
Een andere wortel is uiteraard het feit dat er veel mensen zijn waarbij de aanleg tot empathie lijkt te ontbreken: Psychopaten. Gelukkig zijn echter ook zij in staat met hun medemensen samen te werken, en vormen zij voornamelijk slechts een gevaar als zij in hun jeugd traumatische ervaringen hebben opgedaan. Met name huiselijk geweld is daartoe een voedingsbodem. Er is inmiddels een vermoeden dat het minder frequent geboren worden van ongewenste kinderen, geleid heeft tot afname van huiselijk geweld, en dit leidt er toe dat 15 tot 30 jaar later de criminaliteit blijkt te zijn afgenomen. Zo wordt beweerd dat het beschikbaar komen van de mogelijkheid tot legale abortus sterk correleert met een daling van de criminaliteit die 15 jaar daarna inzet.
Niettegenstaande deze hoopvolle ontwikkelingen zien wie op veel plaatsen in de wereld nog steeds hoge geboortcijfers, veelal gekoppeld is aan meer geweld in die samenlevingen. De weg naar een “brotherhood of men” is nog lang.
