Vorige week hield minister Agnes van Ardenne een lezing over religie en moraal. Dat staat niet op zichzelf. Ik citeerde hier eerder de katholieke onderwijsbisschop mgr. Everhard de Jong die op de website van RKK.nl schreef: ‘Lopen we niet het gevaar dat we jonge mensen opvoeden tot cynische en nihilistische burgers? Immers, als alles vanuit toeval is ontstaan, waar is dan nog een zinnig doel voor ons bestaan te vinden? <···> Het zou goed zijn als evolutionair biologen, die puur toeval als ‘verklaring’ aannemen voor het ontstaan van de soorten, worden genoodzaakt dit nihilistisch wereldbeeld dat voortkomt uit hun aannames, te bereflecteren’.
Zijn college bisschop Punt van Haarlem schrijft over Intelligent Design, de gedachte dat alle levensvormen door een hogere intelligentie zijn ontworpen: ‘Het gaat hier niet primair om een twist over schoolboekjes of wetenschappelijke theorieën, maar ten diepste over de Godsvraag. Als de schepping een intelligent plan weerspiegelt, dan bestaat God’. (Juni-nummer van het bisdomblad Samen Kerk)
De bisschoppen samen leggen hiermee een één-op-één-verband tussen schepping, god en moraal. Als er ontwerp is, bestaat God, zonder ontwerp geen God, en geen moraal, slechts cynisme en nihilisme.
Dit wereldbeeld is in essentie fundamentalistisch. Fundamentalisme (Van Dale): 'orthodoxe, anti-liberale godsdienstige richting'. De Nederlandse bisschoppen hanteren een orthodoxe en anti-liberale opvatting van moraal: alle goeds komt van hún God en geen goed kan ergens anders vandaan komen. Mocht een vakgenoot van mij morgen bisschop de Jong ervan overtuigen dat Darwin gelijk had, dan zal de monseigneur van de brug springen, want in zijn optiek is het leven dan niet langer waardevol.
Vanzelfsprekend is dit, zoals alle fundamentalisme, een belediging van andersdenkenden omdat het impliceert dat die moreel lager staan. Hier kun je als verzachting hooguit bij zeggen dat gelovigen er ook niets aan kunnen doen, want dit is nu eenmaal hun geloof. (Oude grap van Heman Flinkers: Mijn broer zegt: “Ik geloof dat Jezus is gestorven aan het kruis en toen is omhoog gedaald naar de hemel”. Ik zeg: “Maar dat klopt niet”. Hij zegt: “Ja, maar dat geloof ik nu eenmaal”!)
Moet je je druk maken om dergelijke geestelijke leiders? Ja, want kijk eens wat de regering van ons land zegt. Minister Agnes van Ardennen (NRC, 10 sep 2005): ‘Zonder oog voor religie is goede ontwikkelingssamenwerking onmogelijk’. En bij een foto van een sterk ondervoed kind: ‘Wie kan naar deze foto kijken zonder de heiligheid van het leven te willen beschermen? En is dat uiteindelijk, diep van binnen, geen religieuze emotie’?
Dat is hetzelfde verband. Als voelend mens wil je een hongerend kind beschermen, en dat is uiteindelijk een religieus gevoel! Als je niet religieus bent zijn er dus twee mogelijkheden. De gunstige interpretatie is dat je dénkt dat je niet religieus bent, maar de minister weet wel beter: je bént het eigenlijk wél! De andere interpretatie is dat het ongelovigen geen bal kan schelen wat er met die kindertjes gebeurt.
De minister claimt voor haar geloof het monopolie op de moraal. Dit terwijl er toch ten overvloede bewijzen zijn van het tegendeel. In Noord-Ierland is haar kerk slaags met een vierhonderd jaar oude afsplitsing; rond Israël betwisten 'gelovigen' elkaar een vierkante kilometer woestijn; in de hele wereld dreigt terreur door 'gelovigen'.
Ik wil niet het omgekeerde beweren. Er zijn gelovigen die slecht zijn en er zijn gelovigen die zich door hun religie laten aanzetten tot het goede. Vijfendertig jaar geleden, toen ik als jongen de Haagse St. Jans-kapel bezocht, heb ik dit begrepen. Ik leerde het van mensen die gelovig waren, en hoewel ik dat zelf niet meer ben, heb ik de wijze lessen van pater Van de Bosch, pater Niekus, pater Duyndam en pater Van Woerkom onthouden en gekoesterd. Ik vat ze in eigen woorden samen. Mijn liberale credo:
* Eenieder mag geloven wat hij wil. De een gelooft in God, de ander niet. Dat is een zaak van interne overtuiging en het is infantiel om Gods bestaan of niet-bestaan te willen bewijzen.
* Wie gelooft kan daarvoor een eigen vorm kiezen, in Nederland ligt het voor de hand een christelijk geloof te kiezen, omdat dat bij onze cultuur past (niet omdat het dichter bij de waarheid zit dan boeddhisme of hindoeïsme).
* Gij zult het geloof van anderen even hoog aanslaan als dat van uzelf. Het geloof maakt je geen beter mens, het kan hooguit als inspiratie dienen om het goede te doen.
* Erken dat anderen vanuit andere inspiraties evenzeer goed kunnen zijn.
* Geloof kan leiden tot moraal; die wordt voor eenieder meebepaald door de context (opvoeding, cultuur, aanleg).
* Geloof en wetenschap kunnen niet met elkaar in tegenspraak zijn, omdat werkelijk geloof zich beperkt tot metafysiek, tot persoonlijk ervaren zingeving, en wetenschap tot feiten.
* Amen.
(Ronald Plasterk in de Volkskrant 16 sep 2005)
Groeten.
Fons.