1.3.2 Strafrechtstheorieën
Strafrecht is dus het opzettelijk leedtoebrengen aan een ander door middel van
straf, indien deze persoon zich schuldig heeft gemaakt aan een strafbaar feit.
1 Algemene inleiding: wat is strafrecht?
Maar hoe kunnen we dit eigenlijk rechtvaardigen? Wat geeft ons het recht om
een ander te straffen? Hierover bestaan verschillende theorieën.
De vergeldingstheorie
De vergeldingstheorie gaat uit van de gedachte dat de overheid wraak moet
nemen op degene die onrecht pleegde. De vergeldingstheorie steunt op de
gedachte dat door een strafbaar feit een inbreuk wordt gemaakt op de zogenoemde
‘wereldlijke juridische orde’; de inbreuk wordt hersteld doordat dezelfde
straf wordt opgelegd als de strafbare handeling oorspronkelijk inhield. De vergeldingstheorie
staat direct in verbinding met de ‘oog om oog, tand om tand’-
gedachte: wie onrecht is aangedaan, mag dit zelf vergelden, en wel met precies
hetzelfde onrecht. Wanneer iemands lijf en/of goederen worden aangetast, mag
het slachtoffer wraakhandelingen uitvoeren jegens degene die de aantasting
heeft veroorzaakt.
In grote delen van Afrika geldt het ‘oog om oog’-beginsel onverminderd.
Stammen vechten heuse wraakvetes uit, waarbij de ene familie
zich telkens het recht voorbehoudt een lid van een andere familie om
te brengen teneinde het machtsevenwicht te herstellen. Dicht bij huis,
bijvoorbeeld op Sicilië, wordt nog steeds (in strijd met het geldende
Italiaanse strafrecht weliswaar) het ‘oog om oog’-beginsel toegepast
tussen verscheidene families.
De vergeldingstheorie is een absolute strafrechtstheorie. De absolute strafrechttheorie
houdt in dat de straf zijn grondslag vindt in het misdrijf (het onrecht
moet worden hersteld).
De preventietheorie
De vergeldingstheorie is een hele oude theorie, maar is wel degelijk nog steeds
een van uitgangspunten van het huidige strafrecht. Daarnaast gaat van het
strafrecht ook een zekere preventieve werking uit en vindt de straf rechtvaardiging
in dit preventieve doel. We noemen dit de zogenoemde preventietheorie.
Deze preventietheorie kan worden onderverdeeld in generale preventie en speciale
preventie.
Generale preventie
De aanhangers van deze theorie willen dat anderen dan de misdadiger zien wat
er gebeurt als je een strafbaar feit pleegt. Wanneer andere personen zien dat
een misdadiger wordt gestraft, schrikken ze daarvan. Ze leren van het feit dat
iemand anders wordt gestraft en vertonen niet langer dergelijk gedrag.
Straf(proces)recht begrepen
Door ‘zwartrijders’ te bestraffen met hoge boetes, zullen anderen –
die mogelijk ook zwartrijden of in de verleiding komen zonder geldig
vervoersbewijs te reizen – geprikkeld worden zich normconform te
gedragen. Het straffen van een kleine groep zwartrijders zorgt voor
generale preventie. Doordat de te verwachten straf in het algemeen
afschrikt, gaat een ieder zich in overeenstemming met de wet gedragen.
Speciale preventie
De aanhangers van deze theorie beogen de misdadiger zelf met het opleggen
van een straf ervan te weerhouden in de toekomst misdaden te gaan plegen. Na
een opgelegde straf trekt een persoon lering uit zijn gedrag en wil hij niet nog
een keer een misdaad plegen. Het strafrecht moet de misdadiger van het plegen
van nieuwe strafbare feiten afhouden: de absolute preventiegedachte.
Omdat Marcel een werkstraf van 100 uur heeft opgelegd gekregen
wegens het stelen van een iPod, zal hij in de toekomst wel twee keer
nadenken voordat hij weer iets steelt.
Het strafrecht werkt bij speciale preventie op drie wijzen:
1. afschrikking voor de dader;
2. verbetering in het gedrag van de dader;
3. de samenleving gaat erop vooruit nu de dader tijdelijk uit de samenleving
is verwijderd.
Deze theorie gaat ervan uit dat de straf afschrikkend werkt op de dader in het
bijzonder. Dat is de centrale overweging van de speciale preventieve gedachte:
de dader wil door strafoplegging voortaan in een gelijk geval niet meer handelen
zoals hij eerst deed.
De preventietheorie is een relatieve strafrechtstheorie. Met relatieve strafrechtstheorie
wordt bedoeld dat de straf een bepaald doel beoogt in plaats van enkel
vergelding.