Werkelijkheid

[Peter van Velzen]

Ik heb dit verhaal al eens eerder verteld, maar ik vond dat het een eigen topic verdiende, waar ik elders naar kan verwijzen, Vandaar dit stukje proza.

De meeste mensen staan nooit stil bij de aard van de werkelijkheid. Ze houden datgene voor werkelijk dat ze zien, of horen of (correcter) waar ze tegen aan lopen. Toch is het niet onze bewuste waarneming die de werkelijkheid vormt. Alle zintuigelijke waarnemingen worden geinterpreteerd vóór en nádat we ons ervan bewust zijn geworden. Ze zijn meer werkelijk dan wat we verder ook kennen, maar ze vormen niet de werkelijkhéid. Die is namelijk datgene wat wij aannemen dat onze waarneming heeft veroorzaakt. Onze ogen vangen fotonen op, en wij nemen aan dat wij voorwerpen zien. Onze oren vangen trillingen op en wij nemen aan dat wij geluid horen. Onze handen voelen koelte, meer of minder weerstand in twee richtingen en wij nemen aan dat wij een koele gladde deurkruk voelen.

De werkelijkheid is in wezen een theorie. Een theorie die onze indrukken verklaart, deels zelfs voorspelt, die altijd kan worden bijgesteld, maar doorgaans zeer constant is. Zelfs onze veronderstelling dat er een (en niet meer dan een) werkelijkheid is, die onze indrukken verklaart, is een theorie. Wellicht de meest succesvolle theorie ooit, en we zijn er waarschijnlijk mee geboren, maar toch: Een theorie.

Een goede theorie schept orde in een veelheid van indrukken. Waarnemingen noemen we die, als het over wetenschap gaat. Met een theorie kunnen we de toekomst inschatten en onze handelingen kunnen we er op afstemmen. Als dat allemaal klopt, dan noemen we die theorie waar, en het geheel van al onze ware theoriën vormt onze werkelijkheid.

De eerste theorie die wij zelf uitvissen is waarschijnlijk “mamma”, later gevolgd door “flesje”, “lepel”,”beertje” enzovoort. Als we naar school gaan dan worden ons, voor ons nieuwe, maar voor de leraren oude theoriën aangereikt. We vinden ze in boeken en tijdschriften en in gesprekken met filosoferende drinkers (of geheelonthouders), we vinden ze op internet en we voegen er vele (die ons “waar” lijken) toe aan onze “werkelijkheid”.

De werkelijkheid van de (goede) wetenschapper is een tikje anders. Hij heeft hogere eisen die hij stelt aan een theorie voordat hij haar aan de wetenschappelijke “werkelijkheid”toevoegt. Maar voor alle werkelijkheden geldt dat ze aan veranderingen onderhevig zijn. Óf omdat de werkelijkheid “werkelijk” veranderd, óf omdat we een theorie inruilen voor een betere.

Uw werkelijkheid is waarschijnlijk net een tikje anders dan die van mij, en die van Donald Trump is soms héél anders, maar grotendeels zijn ze toch allemaal hetzelfde, want van kind af aan zijn wij gewend onze werkelijkheid te delen, zelfs zó dat wij erover spreken als “de” werkelijkheid, er van uitgaande dat er eigenlijk maar één échte werkelijkheid zou moeten zijn. Als we erover van mening verschillen, dan zullen we op zoek gaan naar een waarneming die het geschil kan beslechten. Dat lukt lang niet altijd (dit forum is daar een duidelijk bewijs van), maar soms lukt het en zijn we weer wat wijzer geworden.

[Hopper]

Voor onze beschouwingen over de werkelijkheid dienen we ons af te vragen hoe we de werkelijkheid waarnemen.
Als ik vanavond buiten de maan waarneem en er geen enkele gedachte over heb is er onverdeeld waarnemen.

Zodra ik er een gedachte op los laat ontstaat verdeeld waarnemen. Ik kan de maan vergelijken met de achtergrond waar tegen ik hem waar neem: bij de horizon lijkt hij groter dan als hij hoger staat. Iemand kan tegenwerpen dat het dezelfde maan is en dat het optisch bedrog is.

Wat we hier uit zouden kunnen leren, is dat naarmate we er steeds verhevener theorieën op los laten, we verder van de werkelijkheid dwalen. We kunnen de werkelijkheid op twee manier beschouwen:

1. de werkelijkheid zoals we die waarnemen.
2. onze interpretaties van de werkelijkheid.

De interpretaties zijn aan veranderlijkheid onderhevig, het waarnemen niet.

[Fish]

Wetenschappelijk betekend theorie een beschrijving van de werkelijkheid. De werkelijkheid is dus theorie maar wel werkelijk werkelijk.

[Peter van Velzen]

Onze waarneming is wel degelijk aan veranderingen ondehevig. De meeste van die veranderingen beschouwen we als veranderingen in de werkelijkheid. Bijvoorbeeld als verandering in de positie van de maan ten opzichte van onze kmapscoördinaten (de maan is niet altijd boven de horizon en wanneer ze dat niet is, dan nemen we haar niet waar), of ten opzichte van de zon (schijngestalte. Of als verandering in het wolkendek (als dat dik genoeg is, dan nemen we geen maan waar). Of als gevolg van andere interventies (bij voorbeeld een bord voor ons kop).

Het is overigens onmogelijk de maan bewust waar te nemen zonder interpretatie. We moeten op zijn minst de inkomende fotonen, met het idee "de maan" associëren, anders zien we alleen een lichtvlek. Zodra we dat doen hebben we een theorie over een achter het verschijnsel schuilende "werkelijkheid".

[Hopper]

Onze waarnemen is niet aan verandering onderhevig. Dat wát we waarnemen wel. Het is dus mogelijk om de maan waar te nemen zonder interpretatie. De maan als lichtvlek waarnemen behoort tot de mogelijkheden ware het niet dat het al tot ons weten behoort dat de maan de maan is. Er is dus een correlatie tussen waarnemen en weten. Weten behoeft geen bevestiging.

Iedereen zal het herkennen dat de maan aanwezig kan zijn en waargenomen wordt zonder verdere beschouwingen.

Waarom is dit belangrijk? In #1 wordt Donald Trump opgevoerd die er een geheel eigen versie van de werkelijkheid op na houdt. Trump heeft op TV een fictief feit waargenomen en heeft dit direct in zijn systeem opgenomen als zijnde waar gebeurd. In zijn beleving behoeft het al geen bevestiging meer, hij heeft het immers zelf gezien op TV. Hier komen we op het terrein van dat wat we 'geloof’ noemen. Geloof is weten wat geen bevestiging behoeft. Trump’ s fictieve wereld is van dezelfde orde als van geloofsextremisten. Fictieve werkelijkheid.

Daarom is het van het eerste belang voordat we gaan beschouwen over de werkelijkheid, dat we begrijpen hoe we deze waarnemen. Maanbewoners verzinnen is van een andere orde dan direct de maan waarnemen zonder ook maar een enkele gedachte over de maan. Maar zijn maanbewoners eenmaal verzonnen * dan is het lastig om uit die fictieve wereld nog te ontsnappen. Zodra de maan wordt waargenomen is er het directe weten dat daar maanbewoners huizen.

*Toen de telescoop pas was uitgevonden zag men dat de maan net als de Aarde bergen en zeeën vertoonde. De zeeën waren er al in het geheel niet, maar het lag toen voor de hand om in de maan een bewoonde wereld te zien, net als de onze. Zie ook de zogenaamde kanalen op Mars.

[Peter van Velzen]

Wat me aan het tweede bericht van Hopper opvalt is, dat de laatste alinea tegenspreekt wat er in de eerste alinea beweerd wordt. Blijkbaar was – met de uitvinding van de telescoop - onze waarneming wel degelijk veranderd en met de waarneming veranderde ook onze werkelijkheid. En wel met terugwerkende kracht. Ineens had de maan altijd al bergen en “zeeën”. En nu we de “zeeën” ontmaskert hebben als basaltvlakten is wederom onze werkelijkheid met terugwerkende kracht aangepast en waren het altijd al basaltvlakten. (ook al is de naam “mare” (= zee) gebleven).

In wezen is elke werkelijkheid fictief. Ze wordt echter doorlopend geverifiëerd en gefalsificeerd door nieuwe waarnemingen, in ons streven om de wereld te begrijpen. Het probleem met degenen die teveel lijden aan “confirmation bias”, is dat de falsificatie zelden of nooit plaatsvind. Hun werkelijkheid wordt niet voldoende aangepast aan nieuwe waarnemingen, behalve indien deze de reeds aanwezige ideeën bevestigen. Zelfs onder wetenschappers komt dit voor. Onder niet wetenschappelijk denkenden komt het echter frequenter voor.

[Hopper]

Het is niet in tegenspraak. Het waarnemen zélf is niet veranderd door de uitvinding van de telescoop. Wat er veranderde was de waarneming. Door terug te gaan naar het waarnemen zélf, maak je voor je zelf ook inzichtelijk hoe de werkelijkheid wordt vorm gegeven. Het waarnemen zélf heeft geen vorm. Dat bestaat uit zien+weten. De waarneming heeft wél vorm. Kijken door een telescoop geeft slechts een gedetailleerdere waarneming.

Je zou kunnen zeggen dat je je met de telescoop een stukje verder op het terrein van de werkelijkheid begeeft.
Er komt denken aan te pas om bergen en zeeën te onderscheiden. Zou men voortaan met telescoop-ogen naar de maan kijken, dan is in het waarnemen besloten dat de waargenome zee een zee is. In werkelijkheid is het een basaltvlakte, maar dat wéét je dan niet.

Het lijkt misschien spijkers op laag water zoeken door onderscheid te maken tussen waarnemen en dát wat waargenomen wordt. Maar als dit proces doorgrond wordt door de mens, dan wordt hem inzichtelijk hoe geloof ontstaat. Door de maan na de uitvinding van de telescoop niet nader te bestuderen ontstaat er een weten dat er zeeën zijn op de maan: je ziet ze immers zelf met je telescoop-ogen! Wat in werkelijkheid basaltvlakten zijn wordt door de waarnemer direct herkent als zee.

Geloof is al eeuwen de vijand van de mens. Omdat hij niet in staat is om in zichzelf te herleiden hoe dat geloof is ontstaan. Anders gezegd: geloof en weten zijn hetzelfde! Geloof leidt de mens een fictieve wereld in die in het ergste geval zelfs kan leiden tot een zeker weten van een hiernamaals. Terwijl exacte introspectie in ons eigen functioneren het tegenovergestelde kan bewijzen.

[Peter van Velzen]

Het onderscheid tussen waarnemen en het waargenomene is niet irrelevant, maar mijns inziens is het juist het waarnemen zelf dat veranderd als je een telescoop gebruikt. De handelingen zijn gewoonweg anders, Dat je vervolgens ook een andere indruk krijgt doet daar niets aan af. Kijken door een telescoop is totaal iets anders dan kijken met het blote oog. MAar we raken enigzins off-topic. Voor onze theorie aangaande de werkelijkheid is het wellicht meer van belang dat we een andere indruk (= andere waarneming) krijgen dan of we op een andere manier kijken (= anders waarnemen). Dus je hebt in elk teval in zoverre gelijk, dat het de veranderde waarneming is, die onze werkelijkheid verandert. (Als we door een telescoop keken en nog steeds hetzelfde zagen, dan veranderde onze werkelijkheid niet).

[Mullog]

Over welke werkelijkheid gaat het hier? Fysische, juridische, culturele, filosofische, etcetera?

[Peter van Velzen]

Over welke werkelijkheid gaat het hier? Fysische, juridische, culturele, filosofische, etcetera?

In principe over de Fysische werkelijkheid. Ook die is namelijk een product van onze hersenen. Het is een theorie die goed overeenkomt met onze waarnemingen, Zowel die uit het verre verleden als die uit het recente verleden. Ze persisteert zolang als die waarnemingen er mee blijven overeen komen. Klopt dat niet langer mee, dan ruilen we hem in voor een theorie die net ietsje beter is. (zoals de "zeeën" op de maan zijn ingeruild voor basaltvlakten).

De andere "werkelijkheden" zijn evident bedenksels. aangezien ze niet overeen hoeven te komen met waarnemingen. Mijn thema hier is dat ook de fysische "werkelijkheid" ook een product is van onze intellectuele inspanningen, Zei het een die doorlopend geverifiëerd en zo nu en dan gefalsificeerd wordt door nieuwe waarnemingen.

[Maria]

Over welke werkelijkheid gaat het hier? Fysische, juridische, culturele, filosofische, etcetera?

In principe over de Fysische werkelijkheid. Ook die is namelijk een product van onze hersenen.
[........]
De andere "werkelijkheden" zijn evident bedenksels. aangezien ze niet overeen hoeven te komen met waarnemingen. Mijn thema hier is dat ook de fysische "werkelijkheid" ook een product is van onze intellectuele inspanningen, Zei het een die doorlopend geverifiëerd en zo nu en dan gefalsificeerd wordt door nieuwe waarnemingen.

Ik begrijp de vraag van Mullog in zekere zin wel.
De werkelijkheid iha. zoals wij die zien heeft veel componenten en dat zou je kunnen omschrijven als "bedenksels".
Maar ook de fysische werkelijkheid, zoals wij die ervaren, bestaat uit een aantal componenten, die de oorzaak zijn van veel verschillen in "persoonlijke werkelijkheden".

Mijn poging tot benoemen:

- De werkelijkheid, zoals die is.
- De werkelijkheid, zoals wij die (zouden kunnen) waarnemen:
De werkelijkheid, zoals onze zintuigen, die opvangen en doorgeven naar onze hersenen.
De werkelijkheid, een stukje ervan wat ons brein signaleert, en daarvan een stukje wat dat tot ons bewustzijn door kan dringen.
Dat laatste kan wisselend van samenstelling zijn, afhankelijk van wat (on)bewust gespecificeerd wordt als zijnde op een bepaald moment van belang.
Daarnaast kunnen gegevens daarvan ook bovenkomen als schijnbaar losse flodders in een niet logisch te beredenerende /gerelateerde situatie.
- De werkelijkheid zoals wij die ervaren en dat ook weer op een bepaald moment.
Die dan ook sterk te maken heeft met onze conditie en emotie van het moment en van de cognitie en andere soort voorwetenschap, die al voor een te herkennen plaatje hebben gezorgd.

Wat wij denken waar te nemen is dus:
De objectieve waarneming van wat via onze zintuigen en hersenen op een bepaald moment doorgelaten wordt tot het bewustzijn, het fysieke gedeelte dus, vermengd met wat wij persoonlijk al ooit daarover te weten zijn gekomen.

[Peter van Velzen]

"De werkelijkheid zoals die is" is de werkelijkheid die wij trachten te ontdekken. Maar ze is desalnietemin een ideaal, dat we waarschijnlijk nooit geheel zullen leren kennen. Zelfs de idee dat zijn bestaat evenals het idee dat zij kenbaar is, is in wezen een theorie (zei het veruit de succesvolste die er ooit is bedacht).

[Mullog]

In principe over de Fysische werkelijkheid. Ook die is namelijk een product van onze hersenen. Het is een theorie die goed overeenkomt met onze waarnemingen, Zowel die uit het verre verleden als die uit het recente verleden.

Waarnemingen uit het verre verleden hebben geen enkele relatie met wat wij momenteel waarnemen. Galileo Galilei gebruikte als eerste een telescoop en constateerde dat Venus schijngestalten had die voorspeld werden door het Copernicaanse model. Daarmee is een richting ingegaan waarmee waarnemingen met behulp van instrumenten een werkelijkheid blootleggen die ik met mijn zintuigen onmogelijk kan waarnemen en, in het geval van bijvoorbeeld kwantummechanica, met mijn hersenen onmogelijk kan begrijpen.

Maar dat is niet relevant als ik een straat oversteek en vooraf controleer of er geen auto aankomt omdat mijn wekelijkheid is dat ik weet, onbewust bekwaam, dat ik een botsing met een auto moet vermijden.

Wat is nu de Fysische werkelijkheid? Die vervat in de theorie en beschreven in abstracte formules of een onduidelijk biologisch proces dat mij doet besluiten maar even te wachten met oversteken

[Peter van Velzen]

Of waarnemingen uit een ver verleden geen relatie hebben met die uit het heden, betwijfel ik. De waarneming van 1000 jaar geleden van een tijdelijk heldere ster door de Chinezen, heeft bijvoorbeeld wel degelijk een relatie met onze waarnemingen van de Krabnevel nu.

Maar in principe beweerde ik dat ook helemaal niet. Ik stel dat onze theorie omtrent de fysieke werkelijkheid in het algemeen (niet die omtrent de toestand op een specifieke plaats en tijd), met vrijwel al onze waarnemingen overeen komt. Zowel met wat de oude chinezen zagen (niet noodzakelijkerwijs met wat ze dachten dat ze zagen). als met wat we nu zien.

Bij het oversteken telt inderdaad alleen de recente informatie. Ook als er de hele dag nog geen verkeer langs is gekomen, is het raadzaam om te checken of er NU wat aankomt.

[Mullog]

Ik bedoel het anders.

Wij zijn nu in staat om fysica waar te nemen die wij voorheen niet konden waarnemen en kunnen het gedrag van die waarnemingen in fysische wetten beschrijven. Als je naar Newton kijkt dan beschrijft zijn fysica de beweging van lichamen op een niveau dat overeen komt met onze ervaring. Newtons wetten kunnen echter niet overweg met de precessie van Mercurius, daar was Einstein voor nodig. Gevoelsmatig heb ik de indruk dat wij relativiteit nog wel kunnen begrijpen maar het ligt wel buiten onze ervaring. Kwantummechanica kunnen wij niet eens meer begrijpen (wat niet wil zeggen dat we het niet kunnen toepassen).

Wat is nu fysische werkelijkheid?

Is dat beperkt tot datgene wat wij zelf waarnemen en daadwerkelijk ervaren of is dat de abstracties die beschreven worden in de fysische wetmatigheden die wij ontdekt hebben?

Ik persoonlijk heb de neiging voor het eerste te kiezen omdat de fysische werkelijkheid van het tweede praktisch ook niet meer is dan een onvolledige geïdealiseerde beschrijving van een deel van de werkelijkheid, hoe nuttig en behulpzaam dat soms ook kan zijn om tot verbazingwekkende prestaties te komen.