Freethinker.nl

Een tweede filmpje dat ik vandaag bekeek op Youtube kanaal Three Minute Philosophy ging over Immanuel Kant en zijn categorische imperatief , en het verschil tussen Kant's visie en het consquentionalismme.

Beiden blijken in de praktijk niet de moraal te zijn, die wij mensen gebruiken en ik heb me uiteraard afgevraagd waarom. Allereerst wil ik hier weer eens verwijzen naar het onderwerp absolutisme Er kan nooit sprake zijn van gedrag dat absoluut ethisch is of absoluut onethisch, maar alleen van relatief ethischer of relatief onethischer gedrag. De categorische imperatief pretendeert een absolute maatstaf te zijn, en moet dus welhaast falen.

In het beroemde voorbeeld van de moordenaar die naar de verblijfplaats van zijn slachtoffer informeert, is – voor iedereen behalve voor Kant - direct duidelijk dat men een vraag niet correct kan beantwoorden als men hem niet in de juiste context plaatst. In het algemeen is het beter de waarheid te zeggen dan te liegen, maar in het algemeen is het ook beter om een moordenaar niet te helpen dan wel. De context bepaalt in wezen welk van deze algemeenheden op een bepaald moment prevaleert. De consequenties maken ons direct duidelijk waarom de regel dat we de waarheid moeten vertellen in dit geval evident niet opgaat. Tegelijkertijd beseft iedereen dat men desalniettemin maar beter niet altijd kan liegen.

Het consequentionalisme faalt echter ook als morele regel, en wel voornamelijk omdat wij de consekwenties niet altijd kunnen overzien. Om die reden gebruiken we globale richtlijnen, die in de meeste gevallen de juiste richting wijzen, en gaan we niet proberen om eerst de waarschijnlijkheid van elk scenario uit te rekenen. Dat kunnen we in de praktijk immers zelden of nooit. Deze globale richtlijnen, komen dikwijls in de buurt van Kant’s categorische inperatief, maar we zullen ze onder omstandigheden vaak (maar niet altijd) willen verlaten als we denken de consequenties wel te kunnen overzien, Maar zelfs waar we dat niet kunnen, blijken die globale richtlijnen veel beter geschikt te zijn dan enige absolute regel. We kunnen ze aardig tegen elkaar afwegen, en beseffen heel goed dat je beter iemand voor kan liegen dan om zeep helpen. En we beseffen soms ook dat Kant’s uitgangspunt dat elk mens een doel op zichzelf is, inhoudt dat als die mens er bewust voor kiest om te sterven, dit wellicht belangrijker is dan onze morele neiging om hem in leven te houden. En als iemand er op aandringt de waarheid te horen, dan zullen we dit wellicht afwegen tegen het kwaad dat we daar anderen meer doen, maar veelal niet tegen het kwaad dat die waarheid de persoon zelf eventueel zal aandoen.

“De waarheid ligt in het midden” zegt men soms, maar ik zou dat willen bestrijden. Het is absoluut onzin om een alternatief te zoeken dat de consequenties zowel als algemene regel half in acht neemt. Soms (in het geval van de moordenaar op zoek naar zijn slachtoffer) prevaleert de consequentie. Soms echter prevaleert de algemene regel. De waarheid is soms te vinden op (een van) beide uiteinden.

Dit wordt nog duidelijker als we trachten om de consequenties – die het consequentialisme als uitgangspunt wil gebruiken, gaan waarderen als wenselijk als onwenselijk. Wat de een wenselijk cindtm vindt de ander wellicht onwenselijk, en dus hebben we toch iets nodig dat lijkt op de categorische imperatief en “de mens als doel op zich”, als wij tussen de verschillende condequenties moeten kiezen.

Peter,

Consequentionalisme lijkt me weinig voort te brengen wat we vandaag ethiek (mogen) noemen. Het is gewoon hoe we handelen - met een doel. Ook bankovervallers en slavendrijvers handelen consequentialistisch.

De Categorische imperatief lijkt me meer ethische mogelijkheden te bieden. In de vorm "mensen niet gebruiken als middel" is ze feitelijk de wortel van de universele (individuele) mensenrechten.

Ik denk ook dat Kant sprak van "universele" geldigheid, wat niet hetzelfde is als "absoluut".

siger schreef:Peter,

Consequentionalisme lijkt me weinig voort te brengen wat we vandaag ethiek (mogen) noemen. Het is gewoon hoe we handelen - met een doel. Ook bankovervallers en slavendrijvers handelen consequentialistisch.
met
De Categorische imperatief lijkt me meer ethische mogelijkheden te bieden. In de vorm "mensen niet gebruiken als middel" is ze feitelijk de wortel van de universele (individuele) mensenrechten.

Ik denk ook dat Kant sprak van "universele" geldigheid, wat niet hetzelfde is als "absoluut".

De categorische imperatief is een uitstekend hulpmiddel om onze morele standpunten aan te stafen, maar Kant overdreef het nut ervan wel degelijk. Rekening houden met consequenties is wel degelijk ook van belang. Maar om de wenslijkheid van de consequenties te beoordelen, kan ik nauwelijks een beter ijkpunt verzinnen dan de categorische imperatief.

In de praktijk gebruiken we vuistregels die welhaast aangeboren lijken. Ze neigen sterk in dezelfde richting als de categorische imperatief, maar hebben een veel relatiever karakter. We kunnen er zogezegd omheen. Meestal is dat geen verbetering, maar het maakt ons wel flexibeler.

Veel fillosofen proberen met hypothetische gevallen - aan de hand van de consequenties - aan te tonen dat deze vuistregels niet rationeel zijn. Maar daarbij maken ze de typerende fout om alwetendheid te veronderstellen. Inderdaad: als je alwetend bent, dan kun je de vuistregels altijd verbeteren, maar ze zijn juist bedoeld om snel te kunnen reageren, en in de meeste gevallen - ondanks beperkte kennis - toch een goede afloop te veroorzaken. Het is eigenlijk heel eenvoudig om dat aan te tonen, alles wat men te doen heeft is de voorspelde "zekere" consequenties te corrigeren naar waarschijnlijkheden. Men ziet dan altijd de voorspelling wijzigen zodanig, dat de vuistregel tot een beter gevolg leidt, of althans een aanzienlijk minder slecht gevolg dan de veronderstelde 100% zekerheid doet vermoeden.

Ik ontdekte dat toen in een reeks youtube opnames volgde van professor Tamar Gendler (Yale university). De ethische dillema's (zoals deze) die zij presenteerde bleken telkenmale in een ander licht te komen staan, als ik waarschijnlijkheden introduceerde.

Dat ons zenuwstel beter functioneert in de echte wereld dan in proefopstellingen (en dat zijn deze dillemas in wezen ook) is een veel voorkomend verschijnsel. Niet alleen bij besluitvorming, maar ook bij perceptie. Zo zijn bijna alle vormen van gezichtsbedrog, neveneffecten van een verschijnsel dat in de meeste gevallen juist helpt de wereld beter te zien. Ze treden met name op bij onnatuurlijke waarnemingen (zoals 2-dimmensionele afbeeldingen). Ook onze aangeboren ethische vuistrgels falen vooral in onnatuurlijke omstandigheden.

Ik heb ook colleges op you-tube gevolgd van Michael Sandel(Harvard). Deze vindt ik nog veel interessanter, omdat hij veel interactie heeft met zijn studenten. Maar ook hij ziet het belang van onze beperkte kennis van de wereld - blijkbaar - niet zo helder. Fuzzy logic is niet voor filosofen weggelegd lijkt het. Wat wel mooi is dat deze vorm van college geven duidelijk illustreert dat ethiek en moraal een menselijk keuze is. De wetenschap kan hulpmiddelen aanreiken voor die keuze, maar wij maken die uiteindeijk zelf. (in het college de studenten, Sandel legt ze geen antwoord op)

De colleges van Gendler boden - juist omdat de studenten niet of nauwelijks aan het woord kwamen (ze mochten wel vaak stemknoppen indrukken) mij daarentegen weer meer gelegenheid om mijn eigen ideeen te vormen, los van wat de aanwezigen erover dachten. Overigens gaf ook Gendler natuurlijk geen klaargebakken antwoord, op de vraag welke filosofische school het nu beste zag. Dat zou - denk ik - een doodzonde zijn in een filosofie-college.

Peter van Velzen schreef:s een uitstekend hulpmiddel om onze morele standpunten aan te stafen, maar Kant overdreef het nut ervan wel degelijk. Rekening houden met consequenties is wel degelijk ook van belang. Maar om de wenslijkheid van de consequenties te beoordelen, kan ik nauwelijks een beter ijkpunt verzinnen dan de categorische imperatief.

Ik weet niet of Kant het nut ervan overdreef. Ik heb eerder de indruk dat de manier waarop hij het later probeert toe te passen niet helemaal rationeel is.

De categorische imperatief komt er op neer dat je moet handelen zoals je zou willen dat iedereen zou handelen. Op zich zie ik daar weinig problemen mee, het probleem is alleen dat ieder keer als Kant voorbeelden geeft, hij, zoals je zelf al opmerkte, de context weglaat. Maar als je je afvraagt hoe je zou willen dat mensen reageren als een moordenaar hen vraagt waar zijn toekomstig slachtoffer zich bevindt, dat de meeste mensen dan zouden willen dat mensen in dergelijke omstandigheden liegen.

Toepassen van de catgorische imperatief lijkt me dus hier geen probleem op te leveren. Het wordt pas een probleem als je hieruit een absolute regel voor liegen zou uitwillen puren.

axxyanus schreef:Toepassen van de catgorische imperatief lijkt me dus hier geen probleem op te leveren. Het wordt pas een probleem als je hieruit een absolute regel voor liegen zou uitwillen puren.

Je hebt weer eens volstrekt gelijk. Context weglaten is de "erfzonde" van de folosofie.