Dominee Klaas Hendrikse is nog niet van plan er het zwijgen toe te doen. In 2007 was hij opeens de atheïstische dominee. Een hype, elk programma, elk tijdschrift, elke krant wilde het bruingebrande hoofd van de Zeeuwse dominee hebben. En dat alleen omdat hij wilde geloven in een God die niet bestaat. Een andere benadering, die de kerk en dan vooral de mensen in de kerk een nieuw elan zou kunnen geven. Hij zegt het misschien anders dan de meeste anderen, maar Hendrikse gelooft wel in een kerk die gelooft. Zijn eerste boek heet Geloven in een God die niet bestaat. Eind deze maand verschijnt het tweede: God bestaat niet en Jezus is zijn zoon. Verslaggever Rolf Bosboom sprak de predikant, zijn verhaal werd gepubliceerd in de PZC van zaterdag 15 oktober 2011.
Wie Christus letterlijk neemt, doet zichzelf tekort
door Rolf Bosboom
Vier jaar geleden veroorzaakte de Middelburgse dominee Klaas Hendrikse grote ophef met zijn bestseller Geloven in een God die niet bestaat. Nu is er een tweede boek van de ‘atheïstische dominee’: God bestaat niet en Jezus is zijn zoon. ,,Er zullen ongetwijfeld weer boze reacties komen.”
De predikant is net terug uit Zwitserland, waar hij een lezing heeft gegeven in Bern, naar aanleiding van het verschijnen van de Franse vertaling van Geloven in een God die niet bestaat. ,,De kerk zat tot de nok toe vol!”, zegt Klaas Hendrikse verbaasd. ,,En dat voor een zo goed als onbekende buitenlandse auteur die met handen en voeten Frans en Duits door elkaar harkt. Ik zie het niet als een verdienste, maar ik geniet er wel van. Die belangstelling stimuleert me ook om door te gaan.”
Terwijl de buitenlandse belangstelling voor het eerste, geruchtmakende boek van de dominee nu pas ontwaakt – er is ook interesse in een Duitse vertaling – heeft Hendrikse zijn tweede boek gereed. Van het eerste zijn ruim 35.000 exemplaren verkocht. Een ongekend succes dus, mede dankzij een ware mediahype destijds.
,,In de eerste week werd ik, met oogschaduw op, van de ene naar de andere tv-studio gereden. Toen heb ik wel even ontzettend om mezelf moeten lachen. Ik ben door het succes niet veranderd. Klaas is Klaas gebleven, nog altijd een Zeeuwse predikant die toevallig een boek heeft geschreven. Mijn dagelijks leven is wel veranderd. Dat is veel drukker geworden en heeft zich, tot op de dag van vandaag, gevuld met heel veel activiteiten.”
Hij kijkt met ‘heel veel voldoening’ op de afgelopen jaren terug. ,,Het was mijn doel om met het boek veel mensen te bereiken en een duidelijk signaal aan de kerk af te geven. Beide doelstellingen zijn bereikt. Er is op zó veel plaatsen over het boek gesproken en ook de kerk heeft erop gereageerd. Dat de kerk het gesprek zou aangaan over God, was voor mij het hoogst haalbare. Over de uitkomst ben ik minder tevreden. Ik had gehoopt dat de PKN ruimte zou bieden aan mensen die op hun eigen manier willen geloven. Maar helaas.”
Hij is predikant in Middelburg en Zierikzee gebleven. De procedure om hem uit zijn ambt te zetten, werd uiteindelijk gestaakt, volgens Hendrikse onder druk van landelijke kerkbestuurders. ,,Ik heb trouwens begrip voor mensen die zeiden: hij moet eruit. Als je de kerkorde letterlijk neemt, dan past Hendrikse daar niet in. Dus óf je zet hem buiten óf je past de kerkorde aan. Dat is geen van beide gebeurd. Dat schiet niet op natuurlijk.”
Eigenlijk had hij helemaal geen tweede boek willen schrijven. ,,Ik had steeds het gevoel: dit is het wat ik wilde zeggen, ik ben uitgepraat. Maar mensen bleven mij vragen: hoe zit het nou met Jezus? Ik heb heel lang getwijfeld over een tweede boek, ook omdat er al heel veel over Jezus is geschreven. Maar het is nooit zo gezegd dat mensen het ook echt begrijpen. Geleidelijk aan werd me duidelijk dat ik veel mensen een plezier zou doen met een tweede boek. En na lang aarzelen begon ik er ook zelf plezier in te krijgen.”
Het omslag van het nieuwe boek doet sterk denken aan dat van zijn voorganger. Met één wezenlijk verschil: waar de dominee nu vriendelijk glimlacht, keek hij de vorige keer de lezer nog streng toe. ,,Dat was toen uitdrukkelijk de instructie van de uitgever. Het moest neutraal en ernstig zijn, omdat er al genoeg provocatie in de tekst zat. Een glimlach zou dan als uitdagend of smalend kunnen worden geïnterpreteerd.” Nu heeft hij zelf gekozen voor een vriendelijker uitstraling. ,,Ook omdat veel mensen zeiden: je bent in het echt wél aardig. Ik vond dat het wel tijd werd voor een lachje.”
Desondanks profileert Hendrikse zich in God bestaat niet en Jezus is zijn zoon opnieuw als theologische woelgeest. Hij schetst, in grote stappen, de ontwikkeling van godsdienst en religie vanaf het ontstaan van de mensheid tot op de dag van vandaag. De kern van zijn betoog: aan de basis van het christendom – dat wonderwel uitgroeide tot een machtsinstituut – ligt het misverstand van een letterlijk opgevatte mythe, namelijk dat Jezus uit de dood is opgestaan.
Mythen zijn, net zoals sprookjes, verhalen die een tijdloze waarheid aan het licht proberen te brengen. Godsdiensten zijn er altijd van doordrenkt geweest, vaak dezelfde verhalen in talloze varianten. Ook de mythe van de verrijzenis bestond al lang vóór het christendom, als symbool van het cyclische karakter van het leven, zoals de geboorte van een nieuwe dag na de nacht, van een nieuwe lente na de winter, van voorspoed na tegenslag.
Christus, zo stelt Hendrikse, is een van oorsprong heidense mythologische figuur, die werd gekoppeld aan de historische persoon Jezus van Nazareth. ,,De zonde van het christendom is dat ze de mythe letterlijk hebben genomen. Die werd gefixeerd in één moment in de tijd, in één persoon. ‘Er was eens…’ werd vertaald in ‘Er was toen en toen ene Jezus…’ en daarmee sla je het religieuze gehalte stuk. Als je Roodkapje zou neerzetten in de 21e eeuw, is het verhaal ook alleen maar in die context te begrijpen, terwijl het juist een tijdloos verhaal is dat ook op jezelf betrekking kan hebben.”
Wie de mythe letterlijk opvat, doet zichzelf tekort, aldus Hendrikse. Zeker omdat daardoor de nadruk is komen te liggen op het geloof in het leven na de dood. ,,Ik vind dat het christendom daarmee op een zijspoor is beland. Als je mensen de vraag stelt waarom ze geloven, heeft het antwoord vrijwel altijd te maken met vóór of na het leven, terwijl het oorspronkelijk toch ging om wat er gebeurt tússen geboorte en dood. Dat heeft het christendom totaal de nek omgedraaid door te stellen: ‘Straks, als je dood bent, begint het feestje pas’.”
Het is aannemelijk dat Jezus van Nazareth heeft bestaan, stelt Hendrikse, maar dat wil nog niet zeggen dat je alle wonderbare verhalen over hem moet geloven. ,,We weten niet wie hij was, maar wel wat er van hem gemaakt is. En dat is voor mij een heel inspirerend beeld: een bijzonder mens met een geweldige uitstraling, iemand die het beste in mensen naar boven haalt. Hij helpt mij om zo te leven dat God kan ‘gebeuren’.”
Verrassend voor hemzelf was vooral wat hij over Paulus (‘iemand die af en toe knap in de war was, maar ook briljant’) concludeerde. ,,Er wordt altijd gezegd dat Paulus het christendom naar de heidenen heeft gebracht, maar het was andersom. Paulus heeft de heidense palen aangeleverd waarop het christendom is gebouwd. Door zulke ontdekkingen werd het niet makkelijker. Maar wel leuker. Ik mag graag tegen de stroom inroeien.”
Hendrikse verwacht niet dat het nieuwe boek net zoveel ophef zal veroorzaken als het eerste, al vindt hij dat hij theologisch gezien verder gaat dan de vorige keer. ,,Het gaat nu om het hart van het christendom. In zijn algemeenheid kun je wel zeggen dat de inhoud van het boek op zeer gespannen voet staat met de leer van de kerk. Er zullen ongetwijfeld weer boze reacties komen, zeker vanuit de orthodoxie, maar ik ben vooral benieuwd naar de inhoud van de reacties. Waar ligt nu de pijn van wat ik aanricht? Dat kan ik nog moeilijk overzien.”
Over een klein jaar wordt Hendrikse 65 en kan hij met pensioen. ,,Zoals het er nu naar uitziet, zal ik dan in Middelburg definitief stoppen. In Zierikzee ga ik nog een tijdje door, op halve kracht.” Hoe dan ook krijgt hij na september 2012 meer tijd. Om te lezen, te reizen. ,,Ik zal me niet vervelen. Ook uit dit nieuwe boek zal voorlopig nog veel voortvloeien. Ik wil verder artikelen gaan schrijven, maar ik denk niet dat ik ooit nog een boek schrijf. Hoewel, never say never.”
Klaas Hendrikse: God bestaat niet en Jezus is zijn zoon – Uitgeverij Nieuw Amsterdam, 18,- euro, rond vrijdag 28 oktober in de winkel.
Hendrikse geeft voorafgaand aan de verschijning drie lezingen in Zeeland, waar het boek ook te koop zal zijn: – Maandag 24 oktober, Gasthuiskerk, Zierikzee, 20.00 uur. – Dinsdag 25 oktober, Zeeuwse Bibliotheek, Middelburg, 20.00 uur. – Woensdag 26 oktober, Koorkerk, Middelburg, 20.00 uur.
- Zaterdag 29 oktober signeert Hendrikse van 14.30 tot 16.00 uur in De Drvkkery in Middelburg.
Klinkt als een nieuwe leuke polemiek.