Freethinker.nl

Waarom is er iets en niet niets? heet het nieuwe boek van Leszek Kolakowski. Het boek wil de 'kernvragen van de westerse filosofie' (dertig in getal) schetsen in de vorm van filosofenportretten. De vraag van de titel, opgehangen aan het portret van Leibniz, bracht mij op het idee voor deze draad.

Waarom is er godsdienst en niet geen godsdienst? Die vraag blijft me boeien. Een gelovige zal zeggen dat zijn geloof (en dat van medegelovigen) is ingeblazen door god.

Als nietgelovige kan ik daar geen genoegen mee nemen, ik wil een materialistische verklaring van het verschijnsel. Maar ik ken zo langzamerhand de meeste materialistische verklaringen voor het geloof (troost, projectie, wensdroom, angst voor anomie, enzovoort) en ik vind ze niet bevredigend omdat ze de hardnekkigheid van het geloof in goden niet verklaren.

We weten allang dat er geen god bestaat, zeggen we tegen gelovigen. Er zijn louter goede gronden om niet in een god te geloven. Toch laten ze zich niet overtuigen. Waarom niet? In onze onmacht noemen we ze soms dom, lui, gemakzuchtig of laf, maar als verklaring voldoen die verwijten niet. Ons onbegrip blijft knagen. Dat onbegrip verklaart volgens mij ook de heftigheid van sommige discussies op dit forum.

Als geloof in goden een ordinair misverstand was, dan zou het allang uit de wereld zijn geholpen, net als de gedachte dat de aarde plat is of dat er een mannetje in de maan woont. Het geloof is dus geen ordinair misverstand, het vervult kennelijk een belangrijke, misschien wel onmisbare functie in de samenleving, of in de menselijke psyche, en waarschijnlijk in allebei. Als we begrijpen welke functie dat is, kunnen we hopelijk meer greep op het verschijnsel krijgen dan in de afgelopen tweehonderd jaar van Verlichting, modernisering en rationalisering van onze samenleving.

Kortom, welke functie is dat? Heeft die functie een neurologisch (en dus genetisch) substraat? Een sociologisch (en dus evolutionair) nut voor de mens?

Ik denk dat de hardnekkigheid van het geloof schuilt in de gedachte dat religie een memenbesmetting is. Daarnaast is er natuurlijk een sterke sociale druk die ook twijfelaars ervan weerhoudt dit uit te spreken en verder uit te diepen.

Leuke boeken hierover zijn m.i.
Het nut van god van Hans Jansen

De betovering van het geloof van D. Dennett

Ik kan slechts aan zo'n vraag beginnen na enkele knopen te ontwarren.

"Godsdienst" als algemene noemer is zelf een christelijke mythe, die terug te voeren is op de Duitse anthropoloog Pater Wilhelm Schmidt. Gealarmeerd door de enorme verscheidenheid aan wereldbeelden bij vreemde volken, wereldbeelden die onmogelijk alle samen onder één noemer "godsdienst" te vangen waren, heeft de eerwaarde pater een theorie uitgewerkt dat alle mensen herinneringen aan de schepping in zich dragen, alleen zijn de ene wat meer gedegenereerd dan de andere, waardoor hun geheugen werd aangetast. Gevolg is dat belangwekkende ideeën over het ontstaan van godsdienst (en hun verband met verschillende cultuurvormen) van bvb Tylor en Frazer de stempel "achterhaald" hebben gekregen en zonder gevolg zijn geklasseerd, en we nu over "godsdienst" spreken alsof de hele wereld ongeveer hetzelfde denkt. Zelfs Dawkins in The God Delusion maakt deze fout in het hoofdstuk over de oorsprong van godsdienst, waardoor ik, zoals eerder geschreven, dit hoofdstuk minder geslaagd vind.

Dus laat ons even de zaken op een rijtje zetten vóór hier de eerste "godgenen", "religieuze genen" en andere "godhelmen" opduiken.

Mensen hebben genen die bepalen dat we twee benen, tien tenen, één maag, een heel eind darmen, geen vacht hebben. Welke genen komen van pas als we het over godsdienst willen hebben?

We worden geboren met de eigenschap theorieën te maken. Die vraag moeten we eerst behandelen, want welke godsdiensten (meervoud) men daarna ook wil behanden, ze zullen altijd terug gevoerd moeten worden naar deze eigenschap, en naar de vraag, wat het evolutionair voordeel is van theorieën.

Theorieën maken wil zeggen: gebeurtenissen indenken en voorzien hoe die aflopen. Dat kunnen vissen, reptielen en insecten waarschijnlijk niet, zoogdieren (waaronder mensen) en vogels wel. In "Biologie van de Tien Geboden", een mooi boek van Dr. W. Wickler, stootte ik op waarnemingen van vossen en lijsters die alarmkreten slaan om anderen op de vlucht te jagen en zo zelf rustig te kunnen verorberen wat de pot schaft. Het boek staat al veertig jaar in mijn boekenkast, het dateert dus van vóór de tijd toen inclusive fitness populair werd, en de "concurrenten" die in beide gevallen verjaagd werden waren, o schande, de eigen kroost! Maar wat hier belangrijk is, is dat zowel vossen als lijsters een theorie kunnen maken, namelijk: "het blijkt dat als ik een alarmkreet slaag, de anderen zich verbergen; als de anderen weg zijn, kan ik rustig eten". Ook interessant, is dat na enkele keren de anderen er niet meer "in trappen" en iedereen zich terug ernstig gedraagt. Het gedrag is dus niet genetisch bepaald, het is genetisch mogelijk gemaakt. Geen enkele theorie is aangeboren: de mogelijkheid theorieën te maken is dat wel.

(wordt misschien vervolgd)

Mensen blijven ook geloven in dingen die al lang en breed en erg overtuigend zijn weerlegt door de wetenschap.

- verkoudheid en griep worden veroorzaakt door kou.
- struisvogels steken hun kop in het zand
- haaien eten graag mensen

Het geloof in onzin doet het gewoon goed en blijft ook na overtuigend tegenbewijs bestaan.

Geloven is iets dat ingebakken zit in de mens en een functie tot overleven heeft. Niet het geloven in God, maar het geloven op zich wat mensen je vertellen. Een kind zou niet overleven als hij niet zonder tegenspraak zijn ouders zou geloven. Hij wordt op die manier op de hoogte gebracht van gevaren en het vermogen van het kind om onbevooroordeeld alles te geloven wat zijn ouders hem wijsmaken is hier dus zeer nuttig.
Het geloven in Goden en aanverwanten is mijns inziens een bijverschijnsel hiervan. Om te overleven hebben mensen dus het vermogen in zich om zonder meer zaken aan te nemen die hun worden wijsgemaakt. Een ander bijverschijnsel is dat mensen makkelijk kunnen worden opgelicht. Vertrouwen en geloof zijn dus evolutionaire elementen nodig voor de overleving, maar werken dus ook bij andere geloofszaken. Het kritische vermogen van een mens, gaat dit min of meer tegen, het niet zomaar geloven wat je verteld wordt staat hier dus tegenover. Maar dat is meer bewust dan het geloven op zich dat volgens mij iets instinctmatigs in zich heeft, met religie als bijproduct. Skeptisisme lijkt dus een vermogen dat het instinct kritisch bevraagd en bewust maakt van de werkelijkheid over het zonder meer geloven heen.

Waarom is er iets en niet niets? heet het nieuwe boek van Leszek Kolakowski. Het boek wil de 'kernvragen van de westerse filosofie' (dertig in getal) schetsen in de vorm van filosofenportretten. De vraag van de titel, opgehangen aan het portret van Leibniz, bracht mij op het idee voor deze draad.

Waarom is er godsdienst en niet geen godsdienst? Die vraag blijft me boeien. Een gelovige zal zeggen dat zijn geloof (en dat van medegelovigen) is ingeblazen door god.

Probleem in deze vind ik dat meneer Kolakowski het alleen maar over het westen heeft, alsof er geen andere volkeren bestaan. Hoe verklaar je het succes van het confuciansime in China? Een filosofische atheïstische stroming waarover volgens mij men in de westerse wereld niet graag spreekt...

Aart Brouwer schreef:Waarom is er godsdienst en niet geen godsdienst?

...ik wil een materialistische verklaring van het verschijnsel. Maar ik ken zo langzamerhand de meeste materialistische verklaringen voor het geloof (troost, projectie, wensdroom, angst voor anomie, enzovoort) en ik vind ze niet bevredigend omdat ze de hardnekkigheid van het geloof in goden niet verklaren.

Een vroom gelovige schreef mij onlangs aan naar aanleiding van mijn website, en schreef oa dit:

"nog 1 ding hoe verklaar jij dat mensen , met zwaar rugletsel dat de schroeven in de rug zijn gedraaid ,dat ze genezen worden in de naam van Jezus haleluuja ,dat met bout en alles is hersteld en dat de bouten in hun rug zijn verdwenen , is dat ook de evolutie of mischein een marsmannetje , kom ga helder denken ,en zet dat ijdele denken van je af , verhoog je zelf niet ,maar verneder jezelf zegt de here en Ik zal je verhoge ter zijne tijd ,

de Here zegene je"

Voor mij is het antwoord op de vraagstelling deze: een groot gedeelte van de mensheid is eenvoudig te dom om godsdienst en allerlei ander absurd geloof te ontmaskeren.

De hardnekkigheid is dan begrijpelijk, vooral wanneer je nog in ogenschouw neemt dat deze domheid bovendien nog gekoppeld wordt aan bevrediging van psychische behoeften.

@ Kitty:

Dat verklaard maar ten dele waarom geloof zo goed blijft hangen. Geloof in de Sint is ook echt geloof, maar verdwijnt bijna zonder uitzondering. Waarom het ene wel en het ander niet?

Rereformed schreef: Voor mij is het antwoord op de vraagstelling deze: een groot gedeelte van de mensheid is eenvoudig te dom om godsdienst en allerlei ander absurd geloof te ontmaskeren.

Dat klop, veel mensen zijn gewoon te dom, hoewel ik er ook zeker van ben dat sommige atheisten te dom zijn om hun eigen fouten te ontmaskeren en te gaan geloven. Redenaties als: "God bestaat niet omdat religie alle oorlogen veroorzaakt" zijn gestoeld op dezelfde domheid asl je ziet bij domme gelovigen.

Verder zijn er zat slimme gelovigen hoewel die slimheid wel vereist dat ze op zichzelf slimme manieren voor de gek houden.

Ik speel ook soms met de gedachte dat het in een grijs verleden juist de slimme mensen waren die gingen geloven, al is het alleen maar omdat het uberhaubt enige intelligentie vereist is om te kunnen geloven. De eerste die zich een onzichtbaar opperwezen voorstelde zal geen dom persoon zijn geweest

Marinus schreef:@ Kitty:

Dat verklaard maar ten dele waarom geloof zo goed blijft hangen. Geloof in de Sint is ook echt geloof, maar verdwijnt bijna zonder uitzondering. Waarom het ene wel en het ander niet?

Dat lijkt mij nogal logisch, omdat elke volwassene weet dat sinterklaas niet bestaat en daar dus niet aan twijfelt, en het kind dat zonder meer gelooft wat zijn ouders hem vertellen, op een gegeven moment van diezelfde ouders te horen krijgt dat Sinterklaas niet bestaat. Dan blijft zo'n geloof dus niet hangen. Anders wordt het dus indien de ouders ook blijven geloven in God, en het kind dus helemaal niet vertellen dat ze dat verzonnen hadden en nu hij groot is vertellen dat God dus helemaal niet bestaat. Geloven in God is begonnen met verklaringen zoeken voor wat mensen niet wisten. Het onbegrijpelijke werd op die manier verklaard, mensen moesten perse een verklaring voor het leven en het zijn. Dat kon in hun primitieve idee niet anders verklaard worden dan gemaakt zijn, want alles wat de mensen kenden werd immers gemaakt. Dus moest alles gemaakt zijn door iets. Die iets is men God gaan noemen, en het gaf rust om verklaringen te hebben. Mensen konden kennelijk erg slecht omgaan met onbegrepen of niet-verklaarde zaken, en projecteerde dus wat zij kenden op wat zij niet kenden. Als een pot een pottenbakker nodig heeft, heeft een berg, bloem, dier of mens ook een maker nodig. Het is een vorm van logische verklaringen zoeken. Nog steeds geloofd men enkel in de God of the gaps. Dat is ook de reden waar Goden hun 'bestaan' aan te danken hebben.

Marinus schreef:@ Kitty:

Dat verklaart maar ten dele waarom geloof zo goed blijft hangen. Geloof in de Sint is ook echt geloof, maar verdwijnt bijna zonder uitzondering. Waarom het ene wel en het ander niet?

Volgens mij is er geen verschil. Het godsdienstige geloof is uiteraard een graadje moeilijker om te ontmaskeren, want het wordt onderhouden door volwassenen, en vereist dus wat meer volgroeidheid van geest om te ontmaskeren. Maar het principe is hetzelfde: men moet het leren doorprikken als een door de mens gemaakte fantasie zonder deugdelijke basis.

De godsdienst blijft echt niet hangen. Dat is maar een gevoel dat sommige mensen zichzelf aanpraten blijkbaar omdat het hun niet te vlug genoeg gaat. De godsdienst verdwijnt stukje bij beetje. Iets wat zolang tot het menszijn heeft behoort moet je veel tijd gunnen om overheen te groeien. Het is een moeizaam proces van vele eeuwen en het moet wereldwijd geschieden. Dat gaat met vallen en opstaan. Maar dat het hardnekkig altijd voort zal bestaan geloof ik niets van. Ik voorzie alleen maar een dalende lijn voor de godsdienst.

Marinus schreef:Dat klopt, veel mensen zijn gewoon te dom, hoewel ik er ook zeker van ben dat sommige atheisten te dom zijn om hun eigen fouten te ontmaskeren en te gaan geloven. Redenaties als: "God bestaat niet omdat religie alle oorlogen veroorzaakt" zijn gestoeld op dezelfde domheid als je ziet bij domme gelovigen.

Verder zijn er zat slimme gelovigen hoewel die slimheid wel vereist dat ze op zichzelf slimme manieren voor de gek houden.

Daar heb je zonder meer gelijk in. Oftewel een atheïst is niet per definitie intelligenter en een gelovige niet per definitie dommer.

Marinus schreef:Ik speel ook soms met de gedachte dat het in een grijs verleden juist de slimme mensen waren die gingen geloven, al is het alleen maar omdat het überhaubt enige intelligentie vereist is om te kunnen geloven. De eerste die zich een onzichtbaar opperwezen voorstelde zal geen dom persoon zijn geweest

In het grijze verleden lagen deze dingen uiteraard anders. Mensen die geen wetenschappelijke verklaring hebben voor onweer en kinderloosheid en bewegingen van hemellichamen kun je er niet op aankijken hun godsdienstige antwoorden ervoor gevonden te hebben. Al hun godsdienstige redeneringen waren ooit zeer intelligent.

En met intelligentie is er telkens gesleuteld aan de godsdienst. Zo is men in het Oude Testament ervan overtuigd dat een vroom mens gezegend wordt met materiële voorspoed door God, of wordt een goddeloze altijd hevig gestraft door God, maar heeft men in de tijd van het nieuwe testament allang geleerd dat die wijsheid helemaal niet opging. En dus schiep men in later tijd een hemel en een hel om de zaak weer recht te kunnen breien.
En zo'n gedachte die voor Paulus wellicht beslissend was "In Christus is geen onderscheid meer tussen jood en griek, tussen man en vrouw, tussen heer en slaaf", da's toch een intelligente gedachte waar ik m'n pet voor af kan nemen 2000 jaar later. Misschien is de godsdienst zo hardnekkig omdat er tussen het kaf ook altijd de hoogste, of in ieder geval zeer dierbare, idealen van de mens gevonden kunnen worden.

De vraag is of al dat mooie gedachtengoed wel van de godsdienst afkomstig is, dan wel dat het er door is gerecupereerd omwille van zijn wervende kracht op een bepaald ogenblik ! Zie bv. Verplaetse : "Het morele instinct" en Boyer !

Groetjes,

Digit

Een aspect van religie wat ik nog toe wil voegen: De joodse god en zijn varianten zijn abstract genoeg om in de huidige discussies te overleven. Zonder deze abstractheid (zoals Sinterklaas of Wodan dat mist) zouden ze al opgelost zijn in een wolkje logica.

Verder speelt het aantal gelovigen nog een rol. Hierdoor is het normaler te geloven dan om niet te geloven. Als je aan mensen vraagt of ze geloven in een ziel is het nog erger. Dit aantal maakt het ook mogelijk om het nog normaal te vinden om aan de evolutietheorie te twijfelen.

De gedachte van Paulus was minder verheven dan wordt gesuggereerd. Paulus wist heel goed dat hij zieltjes moest winnen voor het overleven van zijn secte. Joden laten zich niet makkelijk bekeren. Door zijn doelgroep zo groot mogelijk te maken, heeft zijn variant van het christendom overleefd.

Aart Brouwer schreef: Waarom is er godsdienst en niet geen godsdienst? Die vraag blijft me boeien. Een gelovige zal zeggen dat zijn geloof (en dat van medegelovigen) is ingeblazen door god.

Als nietgelovige kan ik daar geen genoegen mee nemen, ik wil een materialistische verklaring van het verschijnsel. Maar ik ken zo langzamerhand de meeste materialistische verklaringen voor het geloof (troost, projectie, wensdroom, angst voor anomie, enzovoort) en ik vind ze niet bevredigend omdat ze de hardnekkigheid van het geloof in goden niet verklaren.

Er zijn wellicht vele psychologische verklaringen mogelijk. Ik weet niet of ze de hardnekkigheid van het geloof voor iedereen verklaren, maar voor mij gingen bovenstaande verklaringen wél op. Angst voor de dood, angst voor een maatschappij zonder moraal, de belofte van een hiernamaals, de gedachte dat er iemand is - een goede, en buitengewoon machtige en bovennatuurlijke vriend, (of een heel pantheon van engelen) - die over je waakt; de gedachte dat alles een doel dient - dat alles wat er in de geschiedenis is gebeurt en in de toekomst zal gebeuren een doel dient dat overeenkomt met een kosmisch plan, et cetera. Dat is wat voor mij de hardnekkigheid van het geloof afdoende verklaart. Ik heb er meer dan 15 jaar mee geworsteld om er mee in het reine te komen.
Een materialistisch wereldbeeld boezemde mij angst in. Zélfs het idee dat de zon over zo'n vijf miljard jaar zal uitdoven, hetgeen het definitieve einde zal zijn van onze planeet, was voor mij een verschrikking. Het materialistische wereldbeeld was voor mij een nachtmerrie; een zinloos bestaan. Een bovennatuurlijke wereld was voor mij de enige uitweg, en ik heb heel lang met alle macht geprobeerd om de aanvaarding van deze 'kille' werkelijkheid voor mijzelf te vermijden. Toen ik ontdekte dat het christendom waarmee ik ben opgegroeid, niet waar kon zijn, heb ik mij verdiept in alle oosterse en europese mystieke leringen waarover ik maar boeken kon vinden, en workshops over kon volgen. Ik heb jarenlang yoga gedaan, zenmeditatie, reiki (ik heb daar zelfs nog een diploma van), ik las de koran, de Bhagavad Gita, ik bezocht Hare Krishna centra; uiteindelijk allemaal zonder resultaat. Het punt waarin ik misschien verschil van mensen die hun hele leven lang gelovig blijven, is dat ik het niet kan verdragen als een lering (die als absolute openbaring aan de man wordt gebracht) tegenstrijdigheden bevat, of in strijd is met gezond verstand.
Ik werd daarom ook geïnspireerd door een uitspraak van Thomas H. Huxley, die na de dood van één van zijn kinderen door een goedbedoelende priester werd getroost met de belofte van een leven na de dood. Huxley zei tegen de priester: 'Sit down before fact as a little child, be prepared to give up every preconceived notion, follow humbly wherever and to whatever abyss nature leads, or you shall learn nothing.'
Van zo'n uitspraak gaat voor mij heel veel kracht vanuit. Het universum is zoals het is, en mijn wensen en angsten veranderen daar niets aan.

We weten allang dat er geen god bestaat, zeggen we tegen gelovigen. Er zijn louter goede gronden om niet in een god te geloven. Toch laten ze zich niet overtuigen. Waarom niet? In onze onmacht noemen we ze soms dom, lui, gemakzuchtig of laf, maar als verklaring voldoen die verwijten niet. Ons onbegrip blijft knagen. Dat onbegrip verklaart volgens mij ook de heftigheid van sommige discussies op dit forum.

Ik geloof niet dat ze zich niet laten overtuigen. Velen misschien niet, maar sommigen ook wél. Alleen op dit forum zijn al heel wat voorbeelden te vinden van mensen die geraakt werden door de woorden van sceptici. Ik zélf heb me laten overtuigen door de woorden van sceptici.
Ik hou er zélf overigens niet van om gelovigen dom, lui, gemakzuchtig of laf te noemen. Ik ben er zélf één geweest, en ik weet hoe sterk de kracht van zo'n overtuiging kan zijn. Godsdiensten zijn de antwoorden op al onze moeilijke vraagstukken, de remedieën tegen al onze angsten, en de vervullingen van al onze diepste wensen. Dat die antwoorden onwaar zijn, en de remedieën en vervullingen illusies, willen we dan vaak liever niet weten.

Als geloof in goden een ordinair misverstand was, dan zou het allang uit de wereld zijn geholpen, net als de gedachte dat de aarde plat is of dat er een mannetje in de maan woont.

Dat de aarde niet plat is, weten we omdat we om de aarde kunnen vliegen. En op de maan zijn we geweest. Mannetjes kunnen in die omstandigheden niet leven. God leeft echter in een andere dimensie. Het is een onzichtbare kracht. Omdat we onmogelijk kunnen bewijzen dat zo'n macht niet bestaat, kan het fenomeen niet vergeleken worden met maanmannetjes of platte aarde's.
We zien wel dat gelovigen door de eeuwen heen hun opvattingen aanpassen naarmate de wetenschap vordert.

Het geloof is dus geen ordinair misverstand, het vervult kennelijk een belangrijke, misschien wel onmisbare functie in de samenleving, of in de menselijke psyche, en waarschijnlijk in allebei.

Ik zou niet weten welke onmisbare functie het zou vervullen in de samenleving. En als het een onmisbare functie vervult in de menselijke psyche, waarom voel ik dan niet meer de behoefte om erin te geloven? Ik heb niet bepaald het idee dat ik erop achteruit ben gegaan na het verwerpen van religies.

Kortom, welke functie is dat? Heeft die functie een neurologisch (en dus genetisch) substraat? Een sociologisch (en dus evolutionair) nut voor de mens?

Het zou kunnen dat er een natuurlijke aanleg bestaat voor godsdienst in de mens. Ik denk echter dat het voornamelijk te maken heeft met intelligentie. Mijn theorie is dat een intelligent en zelfbewust levend wezen - een wezen dat ook besef heeft van verleden en vooral de toekomst - bijna niet anders kan dan geloven in magische krachten, zolang dit wezen de kennis ontbeert over de werking van de natuur. Het is voor een intelligent wezen veel gemakkelijker om de bliksem of het stormen te verklaren door de activiteiten van een god, of een pantheon aan geesten en goden, dan de kennis te verkrijgen over electronen en protonen, of hoge en lage drukgebieden. Die kennis ontstaat pas na duizenden jaren, onder zeer specifieke omstandigheden. Zodra men de werking doorziet, dan verdwijnt bij de meeste mensen ook de behoefte om dergelijke fenomenen aan goden toe te schrijven. De rol van god in de natuur lijkt steeds verder te krimpen. Maar er is zoveel waarover we nog weinig weten, en er is de rol die goden spelen in de vervullingen van onze wensen en het tegengaan van onze angsten, dat er voor degene die dit persé wil, nog steeds genoeg ruimte over is om te kunnen geloven in een god.

Vriendelijke groet.