Aart Brouwer schreef: Ik ben het echter niet met je eens dat geloof 'automatisch' ontstaat zodra mensen gaan reflecteren of theorie vormen. Daar is een praktisch bewijs tegen aan te voeren, namelijk het materiaal dat wordt vermeld in de draad over de oudste atheïstische bronnen, elders in deze forumsectie. Het beredeneerde atheïsme (dus niet het ontbreken van geloof in een god, maar de beredeneerde afwijzing van zulk geloof) blijkt even oud of bijna even oud te zijn als de geschreven geschiedenis.
Er werden daar marginale filosofische stromingen genoemd, waarvan de Epicureeërs niet eens echt atheïstisch waren, en de Sankhya filosofie slechts atheïstisch was in de zin dat God geen rol speelde in de uitleg van de werking der natuur; nergens werd gezegd: 'God bestaat niet.'
Maar ook al zouden er in het verleden wel degelijk enkele échte atheïstische stromingen zijn geweest, of atheïstische filosofen - een prehistorische Richard Dawkins o.i.d., dan verandert dit naar mijn idee nog niet zoveel. Als je mijn laatste reply nog eens opnieuw leest, dan zie je dat ik met opzet niet alleen heb gesproken van godsdienst, en je kunt er tevens uit opmaken dat 'geloof' meer kan inhouden dan 'geloof in goden' alleen. Ik sprak van
'religies/natuurgodsdiensten/geloof in magie'. Ik zei óók 'Religie
, evenals filosofie en wetenschap, zijn bijverschijnselen van intelligentie.'
Waar het mij om gaat is dat een intelligent wezen graag verklaringen wil voor de verschijnselen die hij waarneemt, en tevens zal hij zoeken naar zekerheden - een vervulling van wensen, en bescherming tegen datgene waarvoor hij bang is. Die combinatie zal er toe leiden dat er een 'geloof' ontstaat, en voor mij doet het er niet zo toe of dat een geloof in god is, of een geloof in onpersoonlijke magische krachten, spoken of geesten. Er ontstaat een geloof, en het is vrij logisch dat dit geloof niet bijster veel te maken heeft met de werkelijkheid. Men ontbeert in dat vroege stadium nog de kennis. Pas veel later worden de fabels door de feiten ingehaald, of door andere fabels die op één of andere manier geloofwaardiger zijn.
Waarom heeft het niettemin gedurende duizenden jaren een marginale positie gehad? Bood geloof een evolutionair voordeel boven ongeloof?
Nee, dat denk ik niet. Ik zie een evolutionair proces in de geschiedenis van filosofie, religie en godsdienst, maar dat heeft weinig tot niets te maken met biologische evolutie. Het is een evolutie van ideeën. Ik geloof niet meer in een (biologisch-)evolutionaire verklaring voor religie, maar wél in een psychologische verklaring (voor die hardnekkigheid dan). De reden waarom die veronderstelde atheïstische filosofieën lange tijd een marginale invloed hebben gehad, is omdat de verklaringen die godsdiensten (in de ruime betekenis) gaven, meer aansloten bij de wensen en angsten van het volk. Iemand die bang is voor de dood (en dat zijn een heleboel mensen), zal weinig troost vinden bij de leringen van Epicurus. Een gemiddelde slaaf of ongeletterde uit het oude Griekenland kon waarschijnlijk weinig met uiteenzettingen over bewegende atomen om bijvoorbeeld de werking van de wind te verklaren; een antropomorphische godheid die blaast of wappert spreekt meer tot de verbeelding.
Daarmee kom ik op de tweede reden voor mijn afwijzing. Eigenschappen van een soort ontstaan niet automatisch en blijven niet automatisch in stand. Een zo invloedrijke en lange tijd zo dominante eigenschap van de mens moet een evolutionair nut hebben gehad.
Ja, maar daarmee ga je al van het axioma uit dat religie/godsdienst een eigenschap van onze soort is. Ik geloof dat niet. Intelligentie, vindingrijkheid, fantasie, zijn echter wel eigenschappen van onze soort. En wanneer deze eigenschappen gebruikt worden om de wereld te verklaren en wensdromen te rationaliseren, dan krijg je een heleboel foute theorieën als feitelijke kennis ontbreekt. Welke theorieën vervolgens overleven of floreren, of hoe die theorieën zich ontwikkelen, kan verklaard worden door een (niet-biologisch) selectieproces waarin de theorieën overleven, die op dat moment het meeste aansluiting vinden bij de wensen en angsten van het volk, en dat zijn in dit geval een aantal godsdiensten. De dappere Epicureïsche theorieën over atomen blijven slechts sudderen bij een klein groepje intellectuelen.
En wie evolutie op groepsniveau serieus neemt, zoekt dan in de eerste plaats naar de eventuele (superieure) organisatievormen die door godsdienst mogelijk werden gemaakt.
Ik denk dat degenen die daar naar zoeken zich blind staren op de vinger, zonder de maan te zien waar de vinger naar wijst. Aan alle organisatievormen ligt iets ten grondslag, en aan alle filosofische en religieuze systemen ligt iets ten grondslag.
Intelligentie!
.. en natuurlijk bepaalde behoeften, wensen en angsten.
Meer is er niet nodig om de hardnekkigheid van religieus bijgeloof te verklaren. Men kan beter zoeken naar een psychologische verklaring, dan naar een evolutionaire.
............. Religion is, in his account, a collection of beliefs and behaviors that brings people together, coördinates their activities, and, in the end, allows groups to accomplish tasks that would otherwise be impossible. .........
Wel, wat is religie? Is religie persé een synoniem voor godsdienst? Ik denk van niet, ook al wordt het vaak zo gebruikt. Ik doe het zelf ook ongetwijfeld wel eens. Als we naar de geschiedenis kijken dan zien we bijna onvoorstelbaar veel vormen van bijgeloof. We zien bijgeloof waarin een enorm pantheon aan goden en halfgoden een rol spelen; we zien bijgeloof waarin bomen, bergen, wolken en sterren bewoond worden door geesten; we zien bijgeloof waarin slechts één God wordt verondersteld te bestaan; we zien ingewikkelde esoterische stelsels waarin onpersoonlijke metafysische krachten - prana, kundalini, chi, etc.. - een rol spelen, deïstische stelsels, pantheïstische stelsels, en we zien filosofische stelsels die de wereld materialistisch proberen te verklaren, en waarin goden geen, of slechts een marginale rol spelen.
Een potpourri is het. En er is slechts één rode draad. Intelligentie in combinatie met sociaal gedrag, en nog een heel complex aan wensen en angsten. Meer is het niet. Dat verklaart vrijwel alles.
Vriendelijke groet.
