Atheïsten willen niet kwetsen, maar de gelovige juist ....

[Sebastiaan]

Atheïsten willen niet kwetsen, maar de gelovige juist serieus nemen

De meeste agnosten leven als atheïsten en zeggen vaak dat zij ‘niet weten’ of God bestaat. Dat is een pose, geen standpunt, meent Paul Cliteur.

Het nieuwe boek van Richard Dawkins, The God Delusion (in het Nederlands: God als misvatting), komt voor diegenen die zijn werk hebben gevolgd niet als een verrassing. Velen zullen hem kennen van The Selfish Gene (1976), The Blind Watchmaker (1986) en een recente bundeling van zijn opstellen, A Devil’s Chaplain (2003). Maar nu is daar dus het grote boek met een synthese van zijn opvattingen over godsdienst.

Wie zijn ontwikkeling gevolgd heeft, ook in zijn essays in het Amerikaanse tijdschrift Free Inquiry, het orgaan van het Amerikaanse seculiere humanisme, kan hierin de vertrouwde Dawkiniaanse motieven nog eens voorbij zien trekken. Dawkins behoort (samen met Daniel Dennett, wiens Breaking the Spell net aan The God Delusion voorafging) tot de bekendste evolutiebiologen, die hun wetenschap nu toepassen op de godsdienstfilosofie. Een paar karakteristieke trekken van die evolutiebiologische benadering zijn de volgende. We zijn gewend godsdienst te beschouwen als iets dat door de mens wordt gekozen omdat de ideeën van de godsdienst de mens aanstaan of omdat de godsdienst een bepaalde sociale functie vervult (bijvoorbeeld cohesie in de groep bevorderen). Maar zou het niet kunnen dat niet de mens godsdienst kiest, maar godsdienst de mens? Is godsdienst niet te vergelijken met een biologisch organisme, met een virus dat zich van mens tot mens voortplant en dus veeleer de mens ‘gebruikt’ dan andersom?

Een ondraaglijke gedachte, volgens sommigen, en te schandelijk om te denken. Maar is die gedachte daarom ook noodzakelijk onwaar? Of moeten we de argumenten van mensen als Dawkins toch maar eens nauwkeurig wegen en proberen te weerleggen (zoals Alister McGrath probeert in Dawkins’ God. Genes, memes, and the meaning of life. Centraal in de evolutiebiologie staat natuurlijk ook de ontmanteling van het godsbewijs dat aanknoopt bij de schijnbaar doelgerichte ordening in het universum (‘the argument from design’). Een evolutiebioloog kan aangeven waarom die orde beter kan worden verklaard met Darwin’s evolutietheorie dan met het aannemen van een Grote Ordenaar in de vorm van God. Dawkins vat de argumenten daarvoor nog eens keurig samen, maar dat was ook al gebeurd in eerder werk.

Wat dit nieuwe boek van Dawkins onderscheidt van eerdere boeken is dat hij nu expliciet een pleidooi houdt voor atheïsme als reactie op het overal op de wereld weer vitale theïsme. Dat doet Dawkins op een frisse en onderhoudende manier (toegankelijker dan Dennett, vind ik). Hij legt geduldig uit wat de vele misverstanden zijn rond het concept ‘atheïsme’. En nee, een atheïst behoeft niet te bewijzen dat God niet bestaat. Dat kan hij niet (althans niet wanneer men het concept ‘God’ maar voldoende vaag definieert, zodat deze tegen elke kritiek geïmmuniseerd is). Maar een theïst kan ook niet bewijzen dat Zeus niet bestaat. En nee, het agnosticisme is niet een mild, ruimdenkend en meer gesofistikeerd standpunt dan het atheïsme. Dat laatste is gebaseerd op denkluiheid en de onwil zich serieus in het theïsme te verdiepen. De meeste agnosten leven bovendien als atheïsten, gedragen zich als atheïsten, maar bewijzen alleen met de mond lippendienst aan een door hen als chic gepresenteerde opvatting dat zij ‘niet weten’ of God bestaat. Agnosticisme is meer een pose dan een serieus doordacht standpunt.

Hoogtepunten in het boek zijn wat mij betreft de psychologische ontrafeling van de argumenten van diegenen die de atheïst in de hoek willen zetten als een aanmatigend baasje dat de gelovigen zinloos wil kwetsen. Dat wil de atheïst helemaal niet. Hij neemt de theïst alleen maar serieus. En als de theïst een claim op tafel legt over een almachtig en volledig goed wezen dat ons moraal voorschrijft die we blindelings hebben te volgen, dan wil de atheïst die waarheidsclaim best eens op zijn merites onderzoeken. Getuigt het niet van veel respect dat men serieus ingaat op wat iemand zegt in plaats van iemand maar aan te laten praten? Als iemand zegt dat de aarde het middelpunt van het universum is of dat twee keer twee vijf is, dan getuigt het niet van ‘respect’ wanneer je zegt: ‘ieder heeft recht op zijn mening’. Maar waarom geldt dat volgens velen dan wel voor godsdienstige uitspraken? Hebben die soms geen waarheidspretentie?

O, heeft godsdienst niet te maken met het blindelings volgen van de wil van God? Is dat maar een 19de-eeuwse karikatuur van godsdienst die ‘moderne gelovigen’ allang achter zich hebben gelaten? Maar wat wil die moderne gelovige dan wel? Dat is namelijk interessant. Als hij over een criterium beschikt voor ‘modern’ geloof en alle passages over het stenigen van overspelige vrouwen, het doden van ongelovigen en ander onheil uit het heilige boek naast zich neerlegt, dan beschikt de gelovige kennelijk over een autonome moraal. Waar zou die vandaan komen? En als die gelovige zich op die autonome moraal baseert en niet op die heilige passages, wat maakt die passages dan nog zo heilig? Boeken als The God Delusion hebben natuurlijk, zoals Dawkins zelf zegt, een nieuwe relevantie gekregen na 11/9 2001, 7/7 2005 en 2/11 2004. Optimisten ontkennen die relevantie, want de ‘enkele gekken’ die geweld gebruiken, doen dat geheel ten onrechte ‘in naam’ van een religie die zij zelf altijd zorgvuldig buiten beeld willen houden. Voor dat buiten beeld houden van godsdienst wil de Nederlandse overheid ook best wat financiële middelen vrijmaken om het als conclusie (lees: het uitgangspunt) ook nog eens te laten formuleren door wetenschappelijke onderzoekers. En ziedaar, de gesubsidieerde onderzoekers vinden het ook: godsdienst is niet het probleem.

Maar klopt dat wel, vraagt Dawkins? Heeft dat radicale wereldbeeld niet veel meer met godsdienst te maken dan wij durven te denken? En is dat radicale religieuze wereldbeeld niet veel wijdverbreider dan de moderne gelovigen voor mogelijk houden? En is het ook niet veel dieper geworteld in vormen van religiositeit die we voor heel onschuldig aanzien? Natuurlijk, ik weet ook wel, misschien helpen boeken als die van Dawkins en Dennett helemaal niets. De verwijten over verlichtingsfundamentalisme zullen wel weer langs komen paraderen. Het stellen van lastige vragen zal wel verontwaardigd worden afgewezen als impertinent en nodeloos grievend (zie Dawkins in hoofdstuk 9: ‘What’s wrong with religion? Why be so hostile?’). Maar misschien kunnen sommige mensen het eenvoudigweg niet nalaten die vragen te stellen. Zelfs al helpt het niets. Paul Cliteur is hoogleraar rechtswetenschappen in Leiden.

Bron: de Volkskrant, 9 november 2006

[wahlers]

Sebastiaan,

Waarom twee gelijkaardige threads?
Kan dit bericht niet worden toegevoegd aan: http://www.freethinker.nl/forum/viewtopic.php?t=2709


MvG, Wim.

[Sebastiaan]

Sebastiaan,

Waarom twee gelijkaardige threads?
MvG, Wim.

Nee omdat de informatie uit verschillende bronnen komen, en hoewel grote overeenkomsten vertonen, een ander onderwerp behandelen

[windsurfer]

Het serieus nemen van gelovigen wordt naar mate jezelf meer van het leven leert, wel moeilijk. Dan spreek ik op persoonlijke titel. Zoveel ellende, mensen die vast zitten in bepaalde opgelegde structuren en vanwege sociale druk of druk vanuit geloofsoverwegingen niet anders lijken te kunnen. Ik vind het soms pijnlijk te zien vanuit mijn positie als hulpverlener.