Respect voor de atheïst

[Gerard]

Eindelijk is dit artikel ook digitaal beschikbaar.

Respect voor de atheïst

Corine Vloet

Richard Dawkins, de evolutiebioloog die bekend werd met The Selfish Gene, probeert in zijn nieuwe boek The God Delusion een lans te breken voor het atheïsme als tegenwicht voor de groeiende religiositeit overal ter wereld. Hij beoogt niets minder dan de emancipatie van de atheïst. Want, zo schrijft hij, de reden waarom zoveel mensen atheïsten niet opmerken, is dat veel atheïsten ervoor terugdeinzen om er openlijk voor uit te komen. Het is mijn vurige wens mensen met dit boek te helpen om uit de kast te komen. Dat laatste is een wat komisch geval van wishful thinking - alsof atheïsme zo beschamend is dat al die closet atheists slechts met Dawkins boek in de hand wat timide stappen in buitenwereld durven te zetten. Komischer nog, zoals Dawkins zelf ook wel inziet, is zijn hoop dat hij met zijn boek ook gelovigen het licht zal doen zien. Een rationele afweging is nu eenmaal niet waar het om draait bij religie.

Maar interessant is dat Dawkins meent dát er een tegenwicht nodig is in het huidige tijdsgewricht. Sinds de publicatie van zijn boek is er een levendige discussie ontstaan. Die discussie draait vaak om het argument dat een bewijs tégen het bestaan van een god al evenmin geleverd kan worden als een bewijs ervóór, en die kissebist over de vraag op welke partij de taak rust om dat onmogelijke bewijs te leveren.

Allemaal waar - en volstrekt niet ter zake. Het gaat er niet om wie gelijk heeft, van welke overtuiging we het heil kunnen verwacht. Het gaat er al helemaal niet om de rest van ons gelijk te overtuigen. Er zijn altijd gelovigen en atheïsten geweest en dat zal nog wel even zo blijven. (Verrukkelijke ironie: er zijn sterke aanwijzingen dat religieuze gevoelens wel degelijk evolutionair ontwikkeld, en dus hardwired zijn.)

Waar het om gaat, is hoe alle partijen samen kunnen leven zonder elkaar de kop af te hakken of op andere manieren elkaar het zwijgen proberen op te leggen. Dawkins raakt aan iets essentieels als hij schrijft: Zolang we het principe accepteren dat religieuze overtuiging respect verdient, simpelweg omdat het een religieuze overtuiging is, kunnen we moeilijk de religieuze overtuiging van Osama bin Laden en zelfmoord-terroristen niet respecteren.

Het lijkt inderdaad een vanzelfsprekendheid te zijn geworden dat elke religie op voorhand respect verdient. Als een politicus kritiek wil leveren, gaat dat steevast vergezeld van een opmerking als Ik heb groot respect voor de islam, maar... Waarom eigenlijk? Waarom zouden we respect moeten hebben voor de overtuiging dat mensen uit het paradijs zijn gegooid om het eten van een appel? Of voor een opvatting die vrouwen als minderwaardig ziet? Of voor het idee dat alle ongelovigen zullen branden in de hel?

Er zit een element van neerbuigendheid in ons westerse respect voor religie. Als verlichte, economisch en cultureel dominante groep kunnen we het ons veroorloven om wat evangelistische groepjes of achtergestelde immigranten hun rare fundamentalisme en heilige huisjes te gunnen. Het zijn opvattingen die we nauwelijks serieus nemen, maar die we grootmoedig tolereren bij een ongelijkwaardige gesprekspartner. Maar het zou heel anders zijn wanneer een economische grootmacht als de Verenigde Staten zou proberen ons eenzelfde soort fundamentalisme op te dringen.

Voor niet-religieuze overtuigingen bestaat aanmerkelijk minder respect, zoals voor het principe van vrijheid van meningsuiting en voor de vrijheid van denken. Wellicht komt dat doordat de aanhangers van deze principes minder stampij maken wanneer hun opvattingen beledigd worden. Maar iets wat heilig is, lijkt ook belangrijker te worden gevonden dan een seculiere overtuiging.

De Britse filosoof A.C. Grayling schreef hier een glashelder stuk over in The Guardian. Hij stelt: Het wordt tijd om de heersende opvatting te keren dat religie om intrinsieke redenen respect verdient, en met fluwelen handschoenen moet worden aangepakt en beschermd - uit gewoonte en in sommige gevallen door de wet - tegen kritiek en spot. Het wordt tijd om te weigeren nog langer op eierschalen te lopen rond mensen die respect, inschikkelijkheid, een speciale behandeling of welke andere vorm van onaantastbaarheid dan ook eisen, omdat ze een religieuze overtuiging aanhangen - alsof het hebben van een religieuze overtuiging een deugd is die privileges met zich meebrengt, alsof het nobel is om te geloven in onbewezen claims en oud bijgeloof.

Mensen verdienen respect - ideeën en overtuigingen kunnen onbeperkt bekritiseerd en zo nodig belachelijk gemaakt worden. En niemand heeft recht op een speciale status of privileges op basis van zijn geloof, of kan van anderen eisen om zich aan dit geloof te conformeren.

Hoe blijven we hiervan gevrijwaard? Allereerst is het belangrijk om religieuze en seculiere opvattingen als gelijkwaardig te behandelen; de ene overtuiging is niet méér respect waard dan de andere. Het staat iedereen vrij om te geloven in de profeet of in de kerstman, net zoals het iedereen vrij staat om zon geloof verwerpelijk, belachelijk of ketters te vinden. De enige manier waarop dit gewaarborgd kan worden, is door een strikte scheiding van kerk en staat. Religie behoort tot de privésfeer en niet tot het publieke domein - in overheidsorganen of op scholen. Maar dat betekent ook dat de staat moet weten waar zij ophoudt en bijvoorbeeld niet de straatmode moet willen bepalen.

[MOODY BLUE]

in overheidsorganen of op scholen. Maar dat betekent ook dat de staat moet weten waar zij ophoudt en bijvoorbeeld niet de straatmode moet willen bepalen.

Tenzij de veiligheid middels onherkenbaarheid geschonden wordt.

[collegavanerik]

Gerard, ik heb een stukje citaat gebrukt op het wetenschapsforum, waarvoor dank.
http://www.wetenschapsforum.nl/viewtopi ... 369#247369

[Deadline]

Gerard,

ik vind dit een geweldig goed stuk schrijven. Het bevat elementen van iets wat ik al heel lang op een duidelijke manier onder woorden wil brengen. En Corine heeft een dusdanig hoog niveau van schrijven, dat zij de juiste woorden weet te gebruiken om helder onder woorden te brengen waarom het respect voor geloof overbodig is. En waar het de laatste jaren in de wereld op het gebied van de strijd tussen rationele denkers en religieuze fundamentalisten dan ook feitelijk om gaat en/of moet gaan.

Geweldig stuk , bedankt ervoor,

Groet,
Deadline

[janviet]

Hi Gerard,

Bedankt voor je post. Vooral voor het volgende fragment.

Mensen verdienen respect - ideeën en overtuigingen kunnen onbeperkt bekritiseerd en zo nodig belachelijk gemaakt worden. En niemand heeft recht op een speciale status of privileges op basis van zijn geloof, of kan van anderen eisen om zich aan dit geloof te conformeren.

Dit is ook mijn absolute overtuiging. Jammer dat nog zovelen het anders zien...

Groeten,

Jan