Terminologie
Het Nederlandse bewijs wordt gebruikt voor de vertaling van zowel evidence als proof. Evidence is misschien het best geïnterpreteerd als aanwijzing, terwijl proof doorgaans verwijst naar het soort bewijs dat je in de wiskunde vindt, waarin toepassing van de axioma's van een wiskundig stelsel onontkoombaar naar een bepaalde conclusie leiden. Het werkwoord to prove daarentegen wordt niet alleen in de wiskunde gebruikt, maar ook in de rechtsgang, en jawel, de natuurwetenschappen. To prove hoeft niet noodzakelijkerwijs te verwijzen naar het leveren van een wiskundig bewijs, maar kan ook gebruikt worden in deze zin: het dermate aannemelijk maken (dmv. aanwijzingen [evidence]) van een stelling dat deze zonder bezwaar voor waar kan worden aangenomen - ie. als feit kan worden beschouwd). Minder vaak, maar toch regelmatig, zie je proof in diezelfde zin worden gebruikt: een lichaam van feiten die tezamen de aannemelijkheid van een stelling boven enige redelijke twijfel verheffen.
De centrale theses van de evolutieleer
De evolutieleer omvat een aantal kerntheses, en een groot en groeiend aantal perifere theses. Het is misschien afhankelijk van je vakgebied en je interpretatie van de leer welke je als kernthese en welke als perifere these beschouwt. Ik zal in dit artikel als kernthese beschouwen een aantal theses die min of meer centraal staan in de moderne leer, en die inmiddels door het beschikbare bewijs boven elke redelijke twijfel verheven zijn:
- Universele gemeenschappelijke afstamming
Genetische en morfologische data hebben inmiddels duidelijk gemaakt dat alle leven waarmee we op dit moment bekend zijn voorouders deelt, en dat er dus ergens in de geschiedenis een LUCA leefde - een Last Universal Common Ancestor die in de stamboom van elke moderne levensvorm voorkomt. Let wel: dit hoeft niet te betekenen dat alle leven alleen van deze levensvorm afstamt, in dezelfde zin dat het bestaan van een Y-chromosomale Adam niet betekent dat deze persoon de eerste mens was, en geen deel uitmaakte van een populatie van andere mensen wiens genetisch materiaal nu deel uit maakt van ons genoom. LUCA betekent slechts dit: er bestond ooit een levensvorm die tenminste gedeeltelijk heeft bijgedragen aan de genomen van alle moderne levensvormen. - Reproductieve variatie / 'descent with modification'
Spreekt voor zich, en zal door niemand, creationisten incluis, worden aangevochten. - Natuurlijke selectie
Experiment en waarneming in de natuur hebben inmiddels duidelijk gemaakt dat differentieel reproductief succes een hoofdrol speelt in adaptatie, en een belangrijke sturende factor is in toenemende divergentie/drift. In hoeverre drift evolutie stuurt, en in hoeverre natuurlijke selectie een sturende factor is is nog steeds een onderwerp voor debat in de wetenschappelijke gemeenschap; eveneens debatteert men nog steeds over het niveau waarop selectie plaatsvindt (sommige wetenschappers argumenteren nog steeds voor een vorm van groepsselectie, bijvoorbeeld); maar dat natuurlijke selectie hier een belangrijke rol in speelt is duidelijk. - De hoofdlijnen van de fylogenetische 'boom des levens'
Hier is nog wat meer over te doen: lang niet alle wetenschappers zullen het eens zijn over de classificaties in de wortel van de boom, en ook aan de takken wordt nog vaak genoeg geschud, maar ondanks debatten over details is iedereen het er over eens dat mensen zoogdieren zijn, en tetrapoden, en vertebraten, en dieren; dat vogels dinosaurussen zijn, en tetrapoden, en vertebraten, en dieren; enzovoort.
'Het is bewezen'
Heliocentriciteit, het concept dat de planeten in ons zonnestelsel rondom de zon bewegen, is inmiddels boven alle redelijke twijfel verheven. Met uitzondering van een kleine groep 'Platte Aarde' aanhangers, van wie iedereen weet dat ze volledig geflipt zijn, wordt zelfs geen onredelijke twijfel meer geuit over de accuraatheid van deze stelling, zelfs al is men nog steeds bezig de details van het model te fine-tunen. Maar het heliocentrische model is niet gebaseerd op een directe waarneming: men kan de planeten niet om de zon zien draaien. Onze kennis van de structuur van het zonnestelsel is geheel gebaseerd op een uitgebreide set individuele snapshots, die elkaar binnen een mathematische representatie bevestigen. Het is een inferentie.
En toch zal niemand je weerspreken als je stelt dat heliocentriciteit bewezen is. Waarom niet? Omdat wanneer een lichaam aan bevestigende waarnemingen zo doorslaggevend een bepaald model steunt, en dit model in dergelijke mate boven twijfel verheft, men het impliciet als feit gaat beschouwen. Het is een bewezen feit dat de planeten om de zon draaien, en niemand zal dat tegenspreken.
Technisch gezien is er een duidelijk onderscheid tussen 'feit' en 'theorie', en is 'bewijs' in de wiskundige zin in de context van de natuurwetenschappen een non-item. Technisch gezien kun je niet zeggen dat een verklarende stelling 'bewezen' is zolang er geen directe waarneming is. Maar in de praktijk is 99% van alle wetenschappelijke kennis die we vandaag de dag eenvoudigweg zonder twijfel voor waar aannemen gebaseerd op inferentie, niet op directe waarneming. Twijfelen we nog aan het bestaan van atomen? Twijfelen we nog aan het bestaan van electronen, protonen en neutronen? Nee, het bestaan daarvan accepteren we in de praktijk als feit.
Mijn stellingname hier is de volgende: het bewijs voor de centrale theses van de evolutieleer die ik hierboven noemde is minstens even doorslaggevend. Waarom is er dan nog zo vaak een debat over de betekenis van feit en theorie en bewijs als creationisten wederom te kennen geven hun terminologie niet te kennen?
Kunnen we niet gewoon zeggen: 'jawel, gemeenschappelijke afstamming is wel bewezen,' en 'jawel, natuurlijke selectie is wel bewezen,' en 'jawel, het is wel bewezen dat vogels van theropode dinosaurussen afstammen, en dus dinosaurussen zijn'? Tenslotte zijn deze stellingen waar, voor een praktische invulling van het woord 'bewijs'.
Uw gedachten, correcties (inclusief grammaticale), aanvullingen, opmerkingen zijn, zoals altijd, welkom - of niet, als je me waagt tegen te spreken.
Zie ook:
S.J. Gould: evolution as fact and theory
Wikipedia: evolution as fact and theory
